100x100 Doe-democraten

artikel - 12 februari 2015
100x100 doe-democraten

Hoe verenig je de participatieve democratie en de representatieve democratie? De correspondenten van het 100x100 initiatief staken een thermometer in hun lokale bestuur. Afgelopen week verscheen een publicatie met hun bevindingen. De patiënt blijkt zeker niet ongezond, maar het blijft oppassen: gemeenteraden en ambtenaren hebben de intentie om bewoners daadwerkelijk meer te betrekken bij besluitvorming en om ruimte te geven voor initiatieven. Ook groeit het aantal experimenten. Maar ‘het blijkt lastig om echt buiten de kaders te denken/werken’.

In ons artikel over het vliegwiel van de doe-democratie benoemden we vier waarden van waaruit samenwerking tussen gemeenteraden, ambtenaren, zorg- en welzijnsprofessionals en bewoners vorm kan krijgen: gelijkwaardigheid, zeggenschap, vertrouwen en wederkerigheid. Hoe het in de praktijk gesteld is met deze waarden, toetsten we aan de verhalen van de 100x100 correspondenten.

Zeggenschap

De relatie tussen gemeenteraad en bewoners staat centraal, dus het is niet verrassend dat in veel bijdragen zeggenschap een belangrijke rol vervult. Meestal gaat het dan niet alleen om het vergroten van invloed van burgers maar ook om de overdracht van bevoegdheden. Zoals Yvette Jeuken in haar analyse mooi beschrijft, is een beweging zichtbaar van meedoen naar meebesluiten en soms zelfs meeveranderen. Alleen zijn het de eerste stappen op een vrij lange weg.

Overheidsparticipatie is meer dan het beschikbaar stellen van een participatiebudget.

Die nadruk op zeggenschap voor alle betrokken partijen is ook logisch, omdat een herverdeling van invloed, inspraak en beslissingsbevoegdheid de meest zichtbare uiting is van het ontstaan van de netwerkdemocratie. Toch schuilt daarin ook een gevaar. Zeggenschap gaat uiteindelijk vooral over de uiterlijke kant van de samenwerking, zeker niet onbelangrijk, maar echt gedeelde zeggenschap gaat alleen werken als ook de andere waarden worden meegenomen in het veranderingsproces.

Gelijkwaardigheid

Dat blijkt ook uit de verhalen. Gelijkwaardigheid wordt niet expliciet benoemd als issue. Maar als het erop aankomt, nemen gemeenteraden toch ineens (partijpolitieke) besluiten, zetten zij vooral hun eigen burgerinitiatieven in het zonnetje of lopen bewoners aan tegen een muur van regels en procedures. Daarachter schemert een beeld van ongelijke verhoudingen: natuurlijk mag u meedoen, maar dan wel op ons speelveld. Niet voor niets doen verschillende auteurs een gepassioneerde oproep aan politiek en ambtenarij om hun bureaus en vergaderzalen te verlaten en direct in gesprek te gaan met bewoners. Terecht belicht Yvette Jeuken ook de andere kant: ‘wat let bewoners om goede ideeën aan te dragen.’ Gelijkwaardigheid betekent dat je allebei bereid bent de eerste stap te zetten.

Vertrouwen

Dat je de ander dan natuurlijk wel moet vertrouwen komt het duidelijkst naar voren in het verhaal van correspondent Dian Vrijmens. Zij merkte dat ze zelf aan vertrouwen moest werken: eerst elkaar leren kennen, weten wat je aan elkaar hebt, ervaren dat je niet bedreigend bent. Dan is er een basis om de diepte in te gaan. Ze ziet in haar gemeente iets veranderen: ‘Gemeenteraadsleden realiseren zich steeds meer dat burgers niet eng zijn. Ze lijken minder bang om het niet te weten.’ Je zo blootgeven kan alleen maar als er vertrouwen is dat er geen misbruik wordt gemaakt van je openheid en twijfel. Dit keert in veel bijdragen terug: de wil om kwetsbaar en open te zijn is er, maar het valt in de praktijk nog niet mee. Probeer maar eens van een debat naar een dialoog te komen, zoals Ben Witrauw betoogt.

Wederkerigheid

Hoe we elkaar kunnen helpen lijkt als waarde het minst voor te komen. In het zoeken naar nieuwe verhoudingen en passende werkwijzen lijken gemeente én burgers bang om al te expliciet te zijn over de wederzijdse verwachtingen en belangen: Wat kan ik voor jou doen en wat kun jij voor mij doen om ons gezamenlijk belang te verwezenlijken? Het is voorspelbaar dat het niet uitspreken van verwachtingen leidt tot frustratie en teleurstelling. Als we allemaal een stake hebben in de participatiesamenleving, kunnen we maar beter helder maken wat onze bijdrage kan zijn en op welke bijdragen van anderen we hopen of rekenen. Overigens geldt ook hier dat vrijblijvendheid dodelijk is en afspraken twee kanten uitwerken: meer bevoegdheden voor bewoners betekent ook goede verantwoording via systemen die publiek controleerbaar zijn. Overheidsparticipatie is meer dan het beschikbaar stellen van een participatiebudget.

Compassie

Uit de verhalen van de correspondenten borrelt nog een vijfde waarde omhoog: het vermogen je in de ander te verplaatsen en begrip te hebben voor afwijkende standpunten, vastgeroeste werkwijzen en in jouw ogen te vermijden fouten. Mooi wordt de waarde compassie verwoord door de correspondent uit Drimmelen: ‘Mijn beeld van raadsleden is 180 graden gedraaid. Wat een passie en betrokkenheid hebben deze mensen.’ Ook een ander meldt: ‘We vragen nogal wat van onze vertegenwoordigers.’

Uit de 100x100 verhalen komt een spannende paradox naar voren: om compassie te kunnen ontwikkelen helpt het om dichtbij de ander te komen, om echt contact te maken. Maar om die stap te kunnen zetten, heb je eigenlijk al compassie nodig: waarom zou je je anders in die ander willen verplaatsen? Wat blijkt te helpen, is om niet langer te denken in termen van systeemwereld tegenover leefwereld, raadsleden tegenover burgers of representatieve versus participatieve democratie. We zijn allemaal bewoners met verschillende petten en rollen, met soms gedeelde en soms tegenstrijdige belangen. De correspondenten die met mensen in gesprek gingen in plaats van met vertegenwoordigers van een kant, bleken in staat om compassie te voelen. Natuurlijk worden er fouten gemaakt, natuurlijk is er soms onbegrip of sukkeligheid. Hebben we dat niet allemaal? Compassie blijkt een basiswaarde om überhaupt een doedemocratisch gesprek te kunnen aangaan.

Verbinders

Nog een laatste observatie. Hoe ze ook precies heten, tolken, makelaars of bruggenbouwers: in veel succesvolle lokale praktijken spelen mensen een cruciale rol die de taal van verschillende werelden kunnen spreken en die partijen bij elkaar brengen die elkaar normaal niet snel vinden. Het mooie is dat die rol van verbinder niet aan een specifieke partij gebonden blijkt te zijn.

Reacties

Nu ik er wat dieper aan het induiken ben, blijkt dat ik de waarde 'compassie' wellicht lichtvaardig gebruikt heb. Compassie betekent je kunnen verplaatsen in de pijn van de ander, letterlijk mede-lijden. Zo heftig hoeft het bij doe-democraten er niet aan toe te gaan. Misschien is 'empathie' een betere omschrijving voor wat ik bedoelde. Desalniettemin is compassie wel een interessante waarde om nader te onderzoeken in het licht van zaken als doe-democratie, sociaal ondernemerschap en burgerparticipatie. Wordt vervolgd dus!

Reageer op dit artikel

10 + 1 =
Los deze eenvoudige rekenoefening op en voer het resultaat in. Bijvoorbeeld: voor 1+3, voer 4 in.