Accepteer dat sommige mensen afhankelijk blijven

Hoogleraar Margo Trappenburg over de meerwaarde van maatschappelijk werk
artikel - 30 juni 2015

‘Maatschappelijk werk blijft nodig.’ Dat zegt Margo Trappenburg, hoogleraar Grondslagen van het maatschappelijk werk aan de Universiteit voor Humanistiek. ‘Zeker omdat de transitie van verzorgingsstaat naar participatiesamenleving te veel van sommige burgers vergt.’

1. Vindt u maatschappelijk werk nog nodig?

‘Een antwoord op die vraag kan niet om de transitie van de verzorgingsstaat naar de participatiemaatschappij heen. Door die overgang komt veel hulpverlening terecht bij de familie en het netwerk rond de patiënt of cliënt, een ontwikkeling waarover ik niet per definitie enthousiast ben. Je kunt je afvragen of het eerlijk is dat tegen mensen wordt gezegd: ‘U heeft een demente vader, dat is uw pakkie-an, dan had u maar geen demente vader moeten krijgen. Specifiek voor het maatschappelijk werk geldt dat de vraag naar hulp sterk is veranderd. Hadden mensen vroeger vaak één overzichtelijk probleem – een slecht huwelijk, schulden of niet kunnen wennen aan het wonen in Lelystad - nu krijgt de hulpverlener vooral te maken met cliënten die kampen met een veelvoud aan problemen die vaak niet of nauwelijks op te lossen zijn. Laten we deze mensen aan hun lot over? Afhankelijk van hoe we die vraag beantwoorden, hebben we maatschappelijk werk nodig.’

Wie is Margo Trappenburg?
Margo Trappenburg is bijzonder hoogleraar Grondslagen van het maatschappelijk werk aan de Universiteit voor Humanistiek. Sinds vorig jaar bekleedt Margo Trappenburg de leerstoel in Utrecht, die mogelijk wordt gemaakt door de Marie Kamphuisstichting. Ze is daarnaast hoofddocent bestuurs- en organisatiewetenschap aan de Universiteit Utrecht en schreef van 2001 tot 2008 een column in NRC Handelsblad.

2. U constateert dat de problematiek complexer is geworden. Is het maatschappelijk werk voldoende toegerust om de juiste hulp te bieden?

‘Voor een deel is het maatschappelijk werk nog bezig het hulpaanbod te ontwikkelen. Een goede stap in die richting is de keuze voor een integrale aanpak. Een gezin met een veelvoud aan problemen wordt niet langer opgezadeld met twaalf verschillende hulpverleners - een voor de verslaving, een voor de delinquente zoon, een voor de moeilijk lerende dochter en een voor de gokverslaafde vader - want daar wordt iedereen gillend gek van. Het idee nu is te werken met één vaste hulpverlener. Dat hoeft niet de ultieme verslavingsdeskundige of de beste schuldhulpverlener te zijn, maar wel een vast iemand die samenhang in de hulp aan het gezin brengt. Niet elke hulpverlener zal dat meteen en vanzelf kunnen, maar de opleidingen zijn er hard mee bezig om hun studenten hierin te bekwamen. Het maatschappelijk werk heeft overigens een traditie op dit punt. Het unique selling point is altijd de generalistische aanpak geweest. Je zou kunnen zeggen dat het een aanpak is die past.’

3. Hoe kunnen we hierover kennis opbouwen?

‘We moeten naar manieren zoeken waardoor we van elkaar kunnen leren en informatie kunnen uitwisselen. Een databank (Effectieve Sociale Interventies, red.) zoals die van Movisie bijvoorbeeld is een nuttig hulpmiddel waarmee hulpverleners en anderen kunnen zien wat waar is uitgeprobeerd, welke resultaten dat opleverde en of iets achteraf wel of geen gelukkige aanpak is gebleken.’ 

4. En dan is daar de gemeente die zorg inkoopt en resultaten wil zien. Hoe komt het maatschappelijk werk aan haar eisen tegemoet?

‘Een deel van de taak van het maatschappelijk werk is dat het bij de gemeente aandacht vraagt voor wat er met kwetsbare groepen gebeurt als ze dit of dat doet. Hulpverleners moeten bijvoorbeeld benadrukken dat het een politieke keuze is om alles aan het netwerk van een patiënt of cliënt over te laten. Ook moeten zij erop wijzen dat als mensen niet goed functioneren en allerlei problemen hebben, dat dit ook vaak voor hun netwerk geldt. Dát signaleren is evenzo een taak van de professional.’

5. Schuurt dat niet? Een gemeente die wil dat zoveel mensen of gezinnen worden geholpen en de hulpverlener die kanttekeningen plaatst maar tegelijkertijd de opdracht wil? 

‘Gemeenten moeten leren inzien dat sommige mensen nooit zonder hulp kunnen. Het is een politieke keuze om iemand te ontslaan als hulpverlener en hem of haar vervolgens te vragen als buur te zorgen voor Piet of Marie een huis verderop. Eén van de sterkste vormen van framing is suggereren dat ontwikkelingen onafwendbaar zijn, dat het vanzelf die kant opgaat.

Het is een politieke keuze om een hulpverlener eerst te ontslaan en vervolgens hem te vragen om voor zijn buren te zorgen.

Daardoor verhul je dat het eerst en vooral om een politieke keuze gaat, waar nadelen aan kunnen kleven. Voor een hulpverlener is het niet altijd gemakkelijk om daar op te wijzen, hij wil ten slotte zijn baan of opdracht houden. Voor mij als wetenschapper is dat een stuk eenvoudiger. Ik heb geen direct belang dat eventueel in de knel zou kunnen komen als ik mij kritisch ergens over uitlaat. Daar komt bij dat mijn kritische houding een legitimatie is voor wat ik ben en doe.’ 

6. Marie Kamphuis, naar wie uw leerstoel is genoemd, liet zich inspireren door de esthetiek. U ook?

‘Ik ontleen mijn inspiratie vooral aan hulpverleners en professionals. Een van mijn nevenactiviteiten is het voorzitterschap van de stichting Beroepseer, een verzameling mensen die praat over wat goed werk is en wat hen motiveert. Het is heel inspirerend om met mensen te praten die werk doen dat ik zelf niet zou kunnen. Het is boeiend om te luisteren naar hun verhalen, naar de problemen die ze ondervinden en hoe ze die oplossen. Een belangrijk deel van mijn onderzoek zal gaan over hoe het maatschappelijk werk zich in de praktijk ontwikkelt, hoe mensen die al een tijd meelopen in het vak het hebben zien veranderen. Hoe ze daarop hebben ingespeeld, wat ze hebben moeten loslaten en wat ze vast hebben kunnen houden.

Politiek en samenleving moeten accepteren dat er mensen zijn die afhankelijk van hulp blijven

Ook wil ik kijken wat de versobering van de verzorgingsstaat betekent voor de burgers. Ik stel me zo voor dat er op een gegeven moment nieuwe maatschappelijke noden ontstaan, omdat het afschuiven van zorgtaken op familieleden, netwerken of buren tot spanningen leidt. Op het moment dat de politiek propageert dat volwassen kinderen voor hun oude ouders moeten zorgen, dan wek je eenzelfde soort schuldgevoel op dat ouders nu tegenover hun kinderen hebben als ze hun kroost vijf dagen per week naar de crèche brengen, maar dan in het kwadraat. Jouw moeder is de aller-zieligste moeder want die krijgt geen bezoek of is in een bejaardenhuis gedumpt terwijl andere kinderen wel voor hun oude ouders zorgen. Punt is dat de politiek normen oplegt die voor sommige mensen te zwaar zullen blijken, en dat die mensen zich op een gegeven moment gaan afreageren.’

7. En om dat te voorkomen hebben we het maatschappelijk werk straks dus ook nog nodig?

‘Ja, met dien verstande dat we moeten leren accepteren dat ook de professional niet alle problemen definitief kan oplossen. Sommige mensen hebben chronisch, levenslang professionele hulp nodig. Die redden het niet op eigen kracht. Politiek en samenleving moeten accepteren dat er mensen zijn die afhankelijk van hulp blijven. Daar moeten we wat belastinggeld voor over hebben.’

Dit artikel verschijnt in MOVISIES 24 - juli 2015. MOVISIES is ons relatieblad en verschijnt drie maal per jaar. Neem nu een gratis abonnement door u aan te melden.

Reacties

Mooi artikel, dat echt de vinger op de zere plek legt. Het lijkt erop dat de lasten van maatschappelijke en technologische veranderingen te zeer op individuele burgers geschoven worden. En het gebeurt op zoveel fronten dat het ook lastig is tegenbeweging te organiseren. Voorbeeldje: Na een xtijd moet een werkzoekende verhuizen als die elders werk kan krijgen. Hoe het met zijn mantelzorg taak verder moet, daar lees je niks over. Wie minder valide wordt had, heeft geen recht op vergoeding van een traplift. Had je maar op tijd moeten inschatten en verhuizen. uitvalpercentages wegens overbelasting zijn groot. Daar zijn veel oorzaken voor aan te wijzen. Een ervan is wat een individu allemaal op zijn bord krijgt aan eisen en onzekerheid, Er lijkt mij veel te winnen door professionele verzorgen juist weer op te tuigen en te waarderen. Ja, inderdaad dat kost wat. Goed besteed geld zou ik zeggen.

Dit lijkt me een heel realistisch standpunt.

Heerlijk, eindelijk iemand die het durft te zeggen. De mantra van 'zelfregie'! Sterk punt: Eén van de sterkste vormen van framing is suggereren dat ontwikkelingen onafwendbaar zijn, dat het vanzelf die kant opgaat. Is dat de nieuwe politieke aanpak?

Eindelijk eens iemand die haar verstand gebruikt. Het is inderdaad hoog tijd om te accepteren dat er altijd mensen zullen zijn die hulp nodig hebben. En dat kost dan wat, nou en?

Een mooi en eerlijk verhaal. Een goed verhaal ook. Wat er impliciet wel in zit, maar naar mijn smaak wel beter uit de verf had mogen komen is hoe samenleving en "afhankelijke mensen" tegenover elkaar staan en hoe die verhouding zich ontwikkeld heeft door de loop der tijden heen. Als cliënt ("ervarnigsdeskundige" groot en inmiddels uitgehold woord) heb ik zelf mee mogen maken dat er is sprake was van een vorm van emancipatie en acceptatie van de kant van de maatschappij. Dat had vooral ook te maken met een ontwikkeling in de zorg; er kwam meer hulp en opvang, de druk voor de zorg verschoof naar het professionele circuit. De laatste jaren lijkt die ontwikkeling zich in omgekeerde richting te voltrekken dus ook het afnemen van acceptatie. Het vervelende is dat er inmiddels ook een vorm van politieke correctheid in de bejegening is ontstaan waarachter mensen zich vaak handig verstoppen en daarmee de "weirdos" van zich af kunnen houden. Ik probeer hier een soort historische context bloot te leggen waarvan ik van mening ben dat die bij elke hulpverlener nieuwe stijl moet worden ingeramd! Want marginalisering van mensen die het niet zonder hulp kunnen is en blijft een dreigend gevaar. Want ook dit is het geval: de maatschappij van veertig en meer jaren terug zat een stuk simpeler in elkaar en bood per saldo meer mogelijkheden voor een zinvolle levensinvulling voor mensen die het niet allemaal zo goed konden bijsloffen, bijv. door een heel simpel baantje aan de lopende band of putjesschepper e.d. Ook dat is weg. Wat je dan als "afhankelijke" en ook als hulpverlener overhoudt... da's vaak niet zo fraai. en heo komt het toch dat het woord betutteling maar in m'n hoofd blijft rondzingen? hmm, omdat dat er impliciet ook in zit. Dames en heren hulpverleners nieuwe stijl: veel succes, wijsheid en.. een ruim en eerlijk hart gewenst.

Reageer op dit artikel

1 + 1 =
Los deze eenvoudige rekenoefening op en voer het resultaat in. Bijvoorbeeld: voor 1+3, voer 4 in.