Het belang van samenwerken
en waarom het in de praktijk zo ingewikkeld is
Om mensen de ondersteuning te bieden die zij nodig hebben is het noodzakelijk dat de mensen en organisaties om hen heen samenwerken. Door te starten bij de mens met de hulpvraag en diens netwerk zie je beter met welke organisaties en domeinen samenwerking nodig is. Maar ook dan is samenwerken in de praktijk soms erg ingewikkeld. Wat maakt domeinoverstijgend samenwerken zo belangrijk én lastig?
Maarten en zijn zus 'De stemmen zijn nu rustiger, maar van denken over werk krijg ik stress'
Na jarenlang intern te hebben geleefd in een GGZ-kliniek woont Maarten sinds kort in een begeleid wonen project. Zijn zus en begeleiders zijn altijd alert op een terugval, zeker nu Maarten voorbereid wordt op passend werk. Door een beperkte overdracht vanuit de GGZ-kliniek is zijn huidige begeleider zoekende in hoe ze Maarten het beste kan ondersteunen.
De uitdagingen waar Maarten tegenaan loopt raken aan verschillende leefgebieden. Hij kampt met psychische kwetsbaarheden, er moet een passende woning voor hem gevonden worden en er wordt van hem verwacht dat hij passend werk gaat doen. Maarten zelf wil graag op een fijne plek wonen en werk doen dat bij hem past. Zijn sociale netwerk is beperkt en hij is zoekende naar zijn plek in de samenleving. In beleidstaal wordt dan vaak gesproken van meervoudige of complexe problematiek. Denk bijvoorbeeld ook aan iemand die zorgt voor een partner met dementie op jonge leeftijd. Deze persoon kan zich eenzaam voelen, zorgen hebben over of hij in zijn huidige huis kan blijven wonen. Misschien kan hij minder werken en heeft hij daardoor minder inkomen.
Meervoudige problematiek: een beleidsbegrip
We spreken van meervoudige problematiek wanneer er meerdere samenhangende problemen van een persoon of gezinsleden spelen die betrekking hebben op verschillende aspecten van het sociaal domein of andere domeinen. Vanuit het perspectief van de inwoner of cliënt gaat het in de eerste plaats om belangrijke voorzieningen of behoeftes.
Drie redenen waarom samenwerken zo belangrijk is
Behoeften doorkruisen leefgebieden
Vragen of problemen waar mensen mee te maken krijgen raken vaak aan verschillende leefgebieden. We onderscheiden zeven leefgebieden: zingeving, wonen, financiën, sociale relaties, lichamelijke gezondheid, psychische gezondheid en werk & activiteiten. Als professional ontmoet je regelmatig mensen met uitdagingen op verschillende leefgebieden. Door samen de situatie en de verschillende hulpvragen of behoeften in kaart te brengen (bijvoorbeeld met de leefgebiedenwijzer), krijg je zicht op de verschillende leefgebieden. Je kijkt samen naar wat de persoon zelf kan bijdragen, wat jij kunt bijdragen en wie nog meer van betekenis kan zijn. Als de behoeften over meerdere leefgebieden of domeinen verspreid zijn zal vrijwel altijd samengewerkt moeten worden met professionals van een andere organisatie of zelfs uit een ander domein.
Mensen zijn niet op te delen in domeinen, wetten en stelsels
De zorg en ondersteuning zijn in Nederland opgedeeld in afzonderlijke domeinen en wetten: zorg, jeugd, maatschappelijke ondersteuning, wonen, onderwijs, inkomen, werk en veiligheid. Daaraan gekoppeld zijn financieringen en verantwoordelijkheden die belegd zijn bij verschillende partijen, zoals gemeenten, zorgverzekeraars, zorgkantoren en politie. Deze indeling veronderstelt dat de (ondersteunings)behoefte van mensen exact kan worden gekoppeld aan die verschillende gebieden en mensen weten in welk ‘vakje’ ze horen. De werkelijkheid is echter anders: een persoon is niet op te delen in wetten en stelsels. Wanneer vraagstukken zich over meerdere domeinen uitspreiden is samenwerking tussen verschillende mensen en organisaties nodig om tot passende ondersteuning te komen.
Wicked problems vragen om samenwerken
Het sociaal domein kent ‘wicked problems’. Denk aan hardnekkige problemen en vraagstukken op het terrein van armoede, eenzaamheid, participatie en sociale acceptatie. Ze zijn niet eenvoudig op te lossen, omdat er verschillende, vaak onderling afhankelijke oorzaken zijn. Deze vraagstukken zijn te complex om met één beleidsmaatregel of door één actor op te lossen. Daarom zetten we bij de aanpak van dit type problemen in op het verbeteren van de samenwerking tussen betrokkenen en belanghebbenden. Je hebt elkaar nodig om het vraagstuk aan te pakken, dus dat vraagt om het gezamenlijk duiden en bepalen van de stand van zaken, het gewenste maatschappelijk resultaat en de aanpak die daaraan gaat bijdragen.
Domeinoverstijgend samenwerken vanuit sociaal domein
Als we kijken vanuit het sociaal domein, dan bestaan er verschillende soorten samenwerking die we als domeinoverstijgend kunnen zien. Bijvoorbeeld samenwerking met het veiligheidsdomein (denk aan politie en jeugdzorg), ruimtelijk domein en wonen (denk aan woningbouwcoöperaties en Rijkswaterstaat), onderwijs (denk aan scholen en onderwijsinspectie), geestelijke gezondheidszorg (denk aan de GGD en huisartsen) en langdurige zorg (denk aan zorgverzekeraars en zorginstellingen). Deze opsomming is niet uitputtend, maar laat wel zien met hoeveel diversiteit aan partners je te maken kan krijgen
Leestip: Grenzeloos samenwerken?
In het advies ‘Grenzeloos samenwerken?’ onderzocht de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (RVS) waarom de belofte van domeinoverstijgende samenwerking in de praktijk vaak strandt. De belangrijkste conclusie is dat diepliggende tegenstrijdigheden tussen de verschillende stelsels van zorg en ondersteuning maken dat de mogelijkheid tot samenwerking in de praktijk per definitie beperkt is. Daarom is fundamentele discussie over de toekomstbestendigheid van de stelsels van zorg en ondersteuning noodzakelijk.
Waarom samenwerken soms zo taai is
Samenwerken is een kunst op zich. Het vraagt onder andere om goede communicatie, gedeelde belangen en een gezamenlijke visie. In een goede samenwerking moet je investeren, het kost tijd en aandacht. Samenwerking speelt in de eerste plaats tussen mensen, vaak binnen één organisatie. Maar wanneer mensen uit verschillende organisaties of domeinen gaan samenwerken in netwerken komen daar extra uitdagingen en verbindingen bij.
- Om met elkaar samen te werken moet je elkaar eerst leren kennen. Vaak denken we dat we al aan het samenwerken zijn, terwijl we nog niet weten wat de ander doet of denkt. Samenwerken is een continu proces waarbij het belangrijk is om regelmatig te evalueren of te reflecteren op hoe het gaat.
- Werk je samen met collega’s binnen dezelfde organisatie, dan kun je vaak terugvallen op bestaande structuren en hiërarchieën. Maar wanneer samenwerking plaatsvindt tussen meerdere organisaties ligt dat anders. In een samenwerking in netwerken is er geen hiërarchie, maar heb je wel met de hiërarchieën van verschillende organisaties te maken. Ook start samenwerking tussen organisaties vaak vanuit een complexe opgave, die je niet in je eigen organisatie aan kan pakken en dus al in de kern uitdagend is.
-
Wanneer de samenwerkingen dan ook nog domeinoverstijgend worden komt hier nog een extra laag bij. De uitdagingen die je al had rondom ‘gewone’ en netwerksamenwerking blijven aanwezig, maar zijn vaak hardnekkiger of vragen meer aandacht: je spreekt elkaars (vak)taal niet, je samenwerkingspartners vallen onder andere wetten en regelgeving, hebben andere mores, andere financieringsstromen, etc. Maar toch hebben jullie elkaar nodig om een gezamenlijke opgave of probleem aan te pakken.
Het achtje op orde: samenwerking op verschillende niveaus
Goede (domeinoverstijgende) samenwerking komt alleen van de grond wanneer er binnen en tussen organisaties op alle niveaus (uitvoerend, tactisch en strategisch) goed wordt samengewerkt. Wanneer je weet op welk niveau jouw samenwerking niet lekker loopt, weet je ook op welk niveau (of niveaus) je iets moet veranderen. De verschillende niveaus worden toegelicht in 'het achtje’ van Common Eye. Dit model laat zien waarom het belangrijk is dat ieder op diens eigen niveau binnen de organisatie (horizontaal) en met andere organisaties (verticaal) afstemt.
Vertrek vanuit de persoon om wie het gaat
Hoe complex de samenwerking ook kan zijn, het is belangrijk om je altijd te realiseren dat je er samen bent om de persoon om wie het gaat te ondersteunen. Bijvoorbeeld een alleenstaande ouder. Deze ouder wil het beste voor diens kinderen en is niet geholpen met instanties of organisaties die naar elkaar wijzen of niet kunnen of willen samenwerken. Jouw organisatie is, of jij als professional, bent één van de velen waar de alleenstaande ouder mee te maken krijgt. Stel daarom altijd de persoon om wie het gaat centraal en begin bij diens vraagstukken. Als iedereen die betrokken is dit doet heb je een gezamenlijk vertrekpunt wat een succesvolle samenwerking bevordert. Dit betekent ook samenwerken met de persoon om wie het gaat en niet alleen met andere professionals uit andere organisaties in andere domeinen.
Aan de slag met domeinoverstijgend samenwerken?
Wil jij beter samenwerken met personen of organisaties buiten je eigen domein? Verdiep je in de kennis die er is over domeinoverstijgende samenwerking en hoe je met verschillende tools de samenwerking kan versterken.
