Bemoeizorg blijft nodig, maar in welke vorm?

De rol van bemoeizorg bij gemeentelijke ondersteuning in plaats van AWBZ begeleiding en de rol van bemoeizorg
artikel - 1 oktober 2013
Afbeelding bij Bemoeizorg blijft nodig, maar in welke vorm?

Vanaf 2015 zijn gemeenten verantwoordelijk voor de ondersteuning van mensen die momenteel aanspraak maken op AWBZ begeleiding / dagbesteding. Gemeenten krijgen te maken met heel nieuwe soorten ondersteuningsvragen. Wat gebeurt er volgens bemoeizorgwerkers met de ondersteuning aan die groep en hoe dienen gemeenten daar volgens hen mee om te gaan? Deelnemers van het platform OGGZ reageerden op deze vragen en samen schetsen zij verschillende mogelijkheden.

‘Bij een afname van het aanbod begeleiding door de AWBZ en de Jeugdzorg wordt een grotere groep mensen minder zelfredzaam dan op dit moment’, zegt Niels Mulder, hoogleraar openbare geestelijke gezondheidszorg aan de Erasmus Universiteit. ‘De bemoeizorg zal het daardoor drukker krijgen. Hoe dat vorm gaat krijgen is echter niet te voorspellen.’

Doelgroepen monitoren

Volgens Mulder doen gemeenten er goed aan om de doelgroepen die ze in huis krijgt te monitoren. Met name de doelgroepen met een ernstige problematiek. ‘Denk aan de stijging van armoede. Huishoudens zullen meer een beroep doen op voorzieningen als bemoeizorg, de crisisopvang en de voedselbank. De gemeente kan door het uitvoeren van een monitor de vinger aan de pols houden.’ Op dit moment wordt een landelijk model voor een monitor sociaal kwetsbare groepen ontwikkeld door RIVM, Radboud Universiteit Nijmegen, GGD Nederland, GGZ Nederland, Federatie Opvang en AWPG Brabant/Tranzo. Lees hierover meer op de website van Tranzo.

‘De gemeente kan door het uitvoeren van een monitor de vinger aan de pols houden’

Plan van aanpak rond maatschappelijke opvang

Als uit de monitor naar voren komt dat er een groei is van mensen met ernstige problematiek, zoals dakloosheid, kunnen gemeenten (ook niet-centrumgemeenten) een plan van aanpak rond de maatschappelijke opvang opstellen, zo stelt Mulder. ‘Dit plan van aanpak is dan analoog aan de Stedelijke Kompassen die centrumgemeenten nu al hebben. Deze aanpakken moeten wel herzien en aangepast worden aan de nieuwe ondersteuningsstructuur en opnieuw worden toegepast.’

Bemoeizorg werkt

Is er geen bemoeizorg in een gemeente, dan komen de huishoudens met problemen vanzelf naar de voorgrond. Door het ontstaan van grote problematiek als huisuitzettingen, suïcides en in bewaring stellingen. Bemoeizorg kan een goede rol spelen bij het voorkomen hiervan. Onderzoek toont aan dat bemoeizorg gedwongen psychiatrische opnames en gedwongen huisuitzettingen vermindert. (Wierdsma, Poodt en Mulder 2007 en 2001)

Stabiliteit en verbetering

Het bemoeizorgteam komt allerlei soorten mensen in verschillende soorten buurten en wijken tegen. Veel voorkomende problemen liggen op het financiële vlak of zijn praktisch van aard, zoals problemen rondom huisvesting. Daarnaast krijgt het team te maken met psychiatrie of vermoedens van psychiatrie. De aanpak is bij aanvang vaak praktisch: moeten er zaken geregeld worden die het leven voor de persoon in kwestie wat makkelijker maken, zoals bijvoorbeeld het aanvragen van een tegemoetkoming of bemiddelen in het niet kwijtraken van woonruimte. Veel handelingen in een traject zijn gericht op het stabiel maken en waar mogelijk verbeteren van de situatie.

‘De kracht van wijken en bewonersparticipatie wordt erg onderschat’

Een grotere rol voor sociale wijkteams: de oplossing?

De huidige werkwijze is toegesneden op het opvangen van mensen met een verminderde zelfredzaamheid. Dit zijn vaak mensen waarbij psychiatrische problemen een rol spelen bij de ontstane problemen. Deze mensen zouden ook door de sociale wijkteams bediend kunnen worden, in verschillende gemeenten zijn al pilots gaande. De vraag is echter of de achterliggende gedachte, het activeren van het netwerk van deze mensen, werkt bij deze specifieke groep mensen. ‘Uit ervaring blijkt dat burgers vaak best iets willen doen voor zielige mensen, maar liever niet voor lastige mensen', zegt Astrid Bosman, Teamleider Team VIA en Centrale Toegang bij GGD IJsselland. 'Of het dan mogelijk is om de goede steun in de buurt te vinden is de grote vraag. Bovendien wordt de kracht van wijken en bewonersparticipatie naar mijn mening erg overschat.’

Veel winst behalen door informele ondersteuning

We zien vanuit MOVISIE dat het inzetten van sociale wijkteams en het betrekken van de buurt om mensen die niet geheel zelfredzaam zijn te ondersteunen een goede stap is in de richting van een meer inclusieve samenleving. Er is veel winst te behalen door mensen die zich in situaties met multiproblemen bevinden, in te zetten om informele ondersteuning te realiseren. Het sociaal wijkteam Samen Doen in Amsterdam West, heeft heel goede ervaringen met het aanboren van de eigen kracht. Een voorbeeld: In een gezin was sprake van psychiatrie, criminaliteit, schooluitval, verslaving, armoede en verstandelijke beperkingen. Door een Eigen Kracht conferentie en ondersteuning van de twee gezinsleden die wel functioneren, zijn oplossingen gevonden, zodat de situatie nu voor alle gezinsleden sterk verbeterd is.

‘We moeten niet onderschatten dat netwerken soms al behoorlijk onder druk staan’

Een continuum waarbij alle schakels op elkaar aansluiten

Er wordt veel van buurtbewoners en naasten verwacht, maar iemand die informeel bijspringt kan altijd  terugvallen op een professional die op de achtergrond blijft. Maatjes en mentoren van mensen met multiproblemen zijn bovendien vaak ervaringsdeskundigen: lotgenoten die situaties herkennen en daar goed op in kunnen spelen. Desalniettemin is het nodig zorgvuldig om te gaan met de grenzen van de informele ondersteuner; niet iedereen beschikt over de benodigde vaardigheden om anderen te ondersteunen. Gerard Lohuis, initiatiefnemer van het platform GGZ beaamt dit: ‘Burgers worden gevraagd meer ondersteuning te bieden aan anderen, maar dit gaat niet vanzelf. Hoewel er met Eigen Kracht en Netwerkbenadering winst te behalen is, moeten we niet onderschatten dat netwerken soms al behoorlijk onder druk staan en niet iedere gemeente als vanzelfsprekend een Eigen Kracht conferentie financiert. Er is een continuum nodig waarbij alle schakels op elkaar aansluiten. Dat vergt nog de nodige regie. Het gaat dan om: bemoeizorg, POH bij de huisarts, sociale wijkteams, netwerken in de buurt en Eigen Krachtvormen.’

Gemeenten maken de keuze

De expertise en kwaliteiten die nu in bemoeizorgteams samenkomen blijven nodig. In de toekomst zal het meer dan nu om een samenspel van professionele bemoeizorg met sociale wijkteams en andere vormen van (informele) ondersteuning gaan. Het is nu aan de gemeenten om zich erover te buigen hoe dit te regisseren.

Lees ook het artikel van onderzoeker Diana Roeg op socialevraagstukken.nl: ‘Behoefte aan bemoeizorg wordt alleen maar groter’.

Literatuur:
Poodt, H.D.; Wierdsma, A.I.. Lokale zorgnetwerken: een kwestie van bemoeizorg? Tijdschrift Gezondheidswetenschappen, 2001;79:275–81.
Wierdsma, A.I.; Poodt, H.D.; Mulder, N., Effects of community-care networks on psychiatric emergency contacts, hospitalisation and involuntary admission; Journal of Epidemiology Community Health 2007;61:613–618.

Met dank aan Gerard Lohuis (initiatiefnemer Platform OGGZ), Niels Mulder (hoogleraar openbare geestelijke gezondheidszorg aan de Erasmus Universiteit), Astrid Bosman (Teamleider Team VIA en Centrale Toegang bij GGD IJsselland) en Carolien de Jong (teamleider sociaal wijkteam Samen Doen in Amsterdam West).

Reacties

Waar gaat het naar toe in onze maatschappij ?
Mogen we zelf nog wel keuzes maken ?
Alles is opdringing en indringing.
Vragen jullie wel aan mensen of dit welkom is ? Luisteren jullie naar de wensen van mensen ?
In welke situatie ook geluk kan er altijd zijn.
Als iemand zichzelf niet eenzaam vindt en weinig contacten wil en daar gelukkig mee is dan is dat toch ook goed ?
Het gaat om wat wij zelf voelen niet wat een ander van ons denkt.
Iedereen weet voor zichzelf het beste wat gelukkig maakt en wat geluk en tevredenheid is.
Alle buren of wijkbewoners kunnen zich dus prive in onze levens mengen ?
Ook als we deze mensen niet leuk vinden als we daar geen klik mee hebben ?
Gaan jullie gewoon over persoonlijke situaties zonder gene met vreemden praten ?
Terwijl iemand dit niet zelf wil en geen hulp vraagt ?
Mag een Nederlandse inwoner daar zelf niet meer over beslissen ?
Er worden in deze tijd voor alles en nog wat instanties ingeschakeld veel te snel.
Iedereen is tegenwoordig gek en heeft van alles.
Hoeveel verder gaan we nog ?

Als mensen zo hebben we dit gezien in de buurt niet mee willen werken worden er wel weer andere maatregelen genomen ze zullen meedoen in de maatschappij en luisteren daar wordt wel voor gezorgt.
Worden we hier gelukkiger van zo'n maatschappij ?
Opdringing is triest heel triest.

Beste Hans,

Hartelijk dank voor je reactie.

Misschien overbodig benoem ik nog even dat ons artikel gaat over mensen die te maken krijgen met bemoeizorg. Dat zijn mensen die niet in staat zijn om zelfstandig in hun primaire levensbehoeften te voorzien door een combinatie van psychische en andere problemen, waardoor ze soms ernstige overlast veroorzaken. Deze zeer kwetsbare mensen hebben levensbrede ondersteuning nodig. Die kan bestaan uit o.a. activering, opvang, woonbegeleiding, medische zorg, herstelondersteuning, schuldhulpverlening en praktische ondersteuning.

Oftewel, het gaat om mensen die ernstige problemen hebben of overlast veroorzaken en die vaak niet goed in staat zijn om zelfstandig te leven. Daar komt op enig moment een vraag om ondersteuning. Door de omgeving of door de persoon zelf.
Wie de vraag ook stelt, wij zijn van mening dat de persoon waar het om gaat zeer wel aan kan en ook aan moet geven wat hij of zij wil in dit leven. Dat betekent ook dat iemand die op zichzelf woont en voor zichzelf zorgt en zich afzijdig houdt van anderen daar niet in belemmerd / gestoord hoeft te worden.

Wat onverlet laat dat mensen samen leven en wel met anderen rekening dienen te houden. Als dat niet gebeurt en iemand veroorzaakt overlast voor zijn omgeving, dan is het voor de omgeving van belang om daar wat aan te veranderen. Ook als de betreffende persoon er geen behoefte aan heeft.
De manier waarop gezocht wordt naar een oplossing voor de overlast werkt het beste als daar rekening gehouden wordt met iemands wensen en behoeften.

Kortom, mensen hoeven niet perse met anderen om te gaan, of gedwongen worden om ondersteuning te accepteren van mensen waar ze geen klik mee hebben. Wel is het zo dat iedereen de verantwoordelijkheid heeft voor zijn eigen gedrag en als dat voor overlast zorgt wordt die persoon daar ook op de een of andere manier op aangesproken.

Ons artikel is geschreven in het licht van de omvorming van de verzorgingsstaat naar de participatiesamenleving. Er bestaat momenteel al bemoeizorg voor de groep mensen die ik hier heb beschreven. Dit artikel gaat in op de vraag hoe de huidige bemoeizorg aansluit of aan moet sluiten op de wijzigingen die waarschijnlijk in het zorgstelsel gaan plaatsvinden. Het is niet bedoeld om voor te schrijven hoe alle mensen in Nederland volgens bepaalde maatstaven dienen te leven. Daar ben ik zeker geen voorstander van.

Met vriendelijke groet, Margit van der Meulen

Goede beschrijving van een knelpunt en de bijbehorende realiteit (dat mis ik tegenwoordig in 9 van de 10 artikelen die wat verloren raken in ultieme beelden over de maakbare samenleving, met de geur van spruitjeslucht en gehaakte tafelkleden uit de jaren '50.....).
Sociale wijkteams zijn inderdaad niet meer dan kleine stap in de goede richting en niet een panacee, zeker niet voor complexe situaties (past meer bij de enkelvoudige probleemsituaties en het verder voorkomen van). Het wat losmaken van specialistische zorg is een logische beweging mits die inzet wel snel op- en afroepbaar blijft vanuit een 'nee,tenzij.....uitgangspunt en niet neergelegd wordt in de 1e lijn met het risico van hobbymatig handelen vanuit 'goede bedoelingen of vermeende kennis'. Dat mogen we kwetsbare individuen niet aandoen. De laatste alinea geeft een goed aandachtspunt voor gemeenten weer, mits 'samenspel' weer niet als doel op zich wordt geformuleerd (die fout ziet men nu veelvuldig gemaakt worden; integraliteit als oplossing voor dubbelingen en bezuiniging). Klein organiseren, op basis van aanwezige expertise, wendbaar, flexibel en 'zo normaal mogelijk waar kan', daar draait het meer om. Daar liggen sleutels tot succes. Nu nog de ruimte geven aan de juiste partijen daarbij (liefst los van verschenen blauwdrukken, adviezen koepels, VNG's, werkgeversverenigingen en de ontstane tsunami aan symposia en adviseurs momenteel).

Reageer op dit artikel

9 + 8 =
Los deze eenvoudige rekenoefening op en voer het resultaat in. Bijvoorbeeld: voor 1+3, voer 4 in.