Betaald versus onbetaald werk

Kunnen we dat (niet) aan vrijwilligers overlaten?
artikel - 16 september 2014
Betaald versus onbetaald werk

Nu er op voorzieningen in zorg en welzijn bezuinigd wordt, gaan veel beleidsmakers er gemakshalve van uit dat vrijwilligers in de nieuwe participatiesamenleving de gaten wel kunnen opvullen. Niet iedereen is blij met deze ontwikkeling. De commotie rondom de door CNV en FNV ingestelde ‘verdringings’-meldpunten illustreert dit. Platform31 en de Universiteit van Amsterdam hebben de voorwaarden en de voor- en nadelen van de verschuiving van betaald werk naar vrijwilligerswerk in zorg en welzijn onderzocht.

Het nieuwe onderzoek Kunnen we dat (niet) aan vrijwilligers overlaten? Nieuwe verhoudingen tussen vrijwilligers en professionals in zorg en welzijn volgt de ontwikkelingen binnen verpleeghuizen, dagbesteding, buurthuizen, buurtkamers, speeltuinen en een organisatie voor burenhulp gedurende de laatste twee jaar. Belangrijkste conclusie: taken die eerst door beroepskrachten werden verricht, kunnen niet volledig worden overgedragen aan vrijwilligers. Professionals blijven onmisbaar voor de continuïteit, de coördinatie en het ingrijpen in onverwachte situaties.

Probleem is dat veel zorg- en welzijnsorganisaties te hiërarchisch zijn ingericht en aan te veel wettelijke regelgeving moeten voldoen om vrijwillige verantwoordelijkheid te kunnen realiseren

De onderzoekers constateren een onderscheid tussen organisaties waar professionele verantwoordelijkheid, gedeelde verantwoordelijkheid of vrijwillige verantwoordelijkheid heerst. Het ideaal van beleidsmakers lijkt vrijwillige verantwoordelijkheid te zijn, waar vrijwilligers op eigen initiatief veel zelf ondernemen, met alleen een professional op afroep beschikbaar (zie Welzijnsorganisaties worstelen met vrijwillige verantwoordelijkheid). Probleem is echter dat veel zorg- en welzijnsorganisaties te hiërarchisch zijn ingericht en aan te veel wettelijke regelgeving moeten voldoen om vrijwillige verantwoordelijkheid te kunnen realiseren en vrijwilligers met de juiste competenties hiervoor aan te trekken.

Drijfveren

Emotionele processen zoals erkenning, waardering, gevoelens van verbondenheid, loyaliteit of juist van uitsluiting, zijn volgens de auteurs bepalend voor de samenwerking tussen professionals en vrijwilligers en tussen vrijwilligers onderling. Deze invalshoek biedt een beter zicht op wat mensen beweegt en onder welke voorwaarden ze vrijwilligerswerk willen doen dan het gangbare ‘bestuurlijke’ perspectief. Dat beschouwt vrijwilligers eenzijdig als krachten die het werk van professionals kunnen verlichten, ondersteunen of zelfs overnemen. De vrijwilligers zouden daarbij volgens de beleidsmakers vooral op zoek zijn naar het oppoetsen van het eigen cv en zich kort willen binden, eerder aan een taak dan aan een zaak. Deze zogenaamde nieuwe plug-in vrijwilligers zijn de onderzoekers in de praktijk echter weinig tegengekomen in de onderzochte cases.

De aansturing van vrijwilligers vereist andere (emotionele) vaardigheden van professionals dan het aansturen van betaalde krachten

De kanttekening die Movisie hierbij plaatst, is of de zorg- en welzijnssector niet als vanzelf vrijwilligers aantrekt die gedreven worden doordat ze iets voor een ander willen doen en langer verbonden blijven aan een organisatie, omdat dat past bij het imago en de verwachtingen die mensen hebben van organisaties binnen deze sector. Plug-in vrijwilligers worden misschien eerder actief bij organisaties waar kortdurend vrijwilligerswerk makkelijker te realiseren en wenselijk is.
 
De auteurs zien nog andere motieven om vrijwilligerswerk te doen. Vrijwilligerswerk is voor veel mensen een goede manier om contacten op te doen, ergens gezellig bij te horen en op een door henzelf ingevulde wijze bij te dragen aan de samenleving. Dit alles zonder aanwezigheidsverplichtingen (roosters) of andere bureaucratische verantwoordelijkheden van betaald werk. Vrijwilligers zijn geen betaalde collega’s, ook al verrichten ze soms dezelfde taken of hebben de potentie om bepaalde taken over te nemen. De aansturing van vrijwilligers vereist ook andere (emotionele) vaardigheden van professionals dan het aansturen van betaalde krachten.

Gezag

Professionals zijn ingebed in een organisatie met een al dan niet platte hiërarchie. Zij hebben de verantwoordelijkheden, macht en gezag die bij hun functie horen. Vrijwilligers maken  geen onderdeel uit van deze structuur, ze staan aan de rand ervan of zelfs er buiten. Daardoor hebben ze niet het gezag of de macht om anderen te corrigeren of conflicten te beslechten. In speeltuinen bijvoorbeeld kunnen professionals corrigerend optreden wanneer kinderen zich misdragen. Proberen vrijwilligers echter andermans kinderen tot de orde te roepen, dan wordt hun gezag vaak  betwist en ontstaat er ruzie tussen ouders onderling. Dergelijke agressie treed ook vaak op wanneer vrijwilligers in buurthuizen elkaar aanspreken op het schoon achterlaten van gebruikte ruimtes. Bij optredende conflicten hebben veel vrijwilligers de neiging om terug te vallen op het gezag van professionals. Deze moeten dan binnen de organisatie nog wel aanwezig zijn!

Vrijwilligersmoeheid

Professionals kunnen zich negatief opstellen in een samenwerking met vrijwilligers. Daar zijn drie redenen voor. Daar waar professionals ontslagen en door vrijwilligers vervangen worden, kan de angst voor baanverlies onder resterende professionals een goede samenwerking belemmeren. De vrijwilligers kunnen dan als concurrenten worden gezien. De afwijzende houding van professionals kan ook  terug te voeren zijn op eerdere slechte ervaringen met vrijwilligers. Tenslotte kan er sprake zijn van vrijwilligersmoeheid. Deze kan optreden wanneer professionals veel energie steken in het inwerken van vrijwilligers om vervolgens te merken dat deze na korte tijd alweer vertrekken.

Aanbevelingen

De auteurs eindigen met een groot aantal praktische aanbevelingen voor (vrijwilligers)organisaties, professionals, voor gemeenten en voor het ministerie van VWS. Algemene teneur: vervangen van professionals door vrijwilligers is geen goedkope en makkelijke oplossing om bezuinigingen op te vangen. Het vraagt om tijd, geld en aandacht. De belangrijkste aanbevelingen:

Voor organisaties

  • Begin niet aan een taakverschuiving van professionals naar vrijwilligers om uitsluitend financiële redenen. Doorslaggevend moet zijn dat het een kwalitatieve meerwaarde heeft voor de dienstverlening of zorg.
  • Bied ruimte voor eigen invulling en initiatief van vrijwilligers en onderken dat vrijwilligers verschillende drijfveren hebben.
  • Geef aandacht aan vrijwilligers door een persoonlijk kennismakingsgesprek en daarna met herhaalde voortgangsgesprekken. Bouw momenten voor (vooral informeel) overleg in, opdat vrijwilligers zich inderdaad deel van een gemeenschap kunnen voelen.
  • Zorg dat het op de vrijwilligersplek gezellig is, dat er aandacht is voor elkaar en dat vrijwilligers merken dat ze erbij horen.

Movisie voegt hier drie aanbevelingen voor organisaties aan toe:

  • Werk samen met vrijwilligers aan kwaliteit van vrijwilligersbeleid. Een mooi middel hiervoor is bijvoorbeeld het kwaliteitskeurmerk voor vrijwilligersorganisaties Goed Geregeld van Vereniging NOV, en de bijbehorende zelfevaluatie.
  • Maak een bewuste keuze voor welke vorm van vrijwilligheid u kiest en welk type vrijwilligers daarbij past. U kunt hierbij bijvoorbeeld de Wervingscirkel gebruiken.
  • Vrijwilligersmoeheid hangt vaak samen met slecht vrijwilligersbeleid en een slechte wervingsstrategie. Naast  het vinden van vrijwilligers die bij de organisatie passen, kan vrijwilligersmoeheid voorkomen worden door het scheppen van de juiste verwachtingen over verantwoordelijkheid en verdeling van taken tussen vrijwilligers en professionals.

Voor professionals

  • In veel buurthuizen en speeltuinen is sprake van ‘soort zoekt soort’. Doorbreek (onbedoelde) uitsluiting van nieuwkomers en bevorder het leggen van verbindingen tussen groepen.
  • Help en steun vrijwilligers bij het uitoefenen van gezag.

Gemeenten

  • Reken je niet rijk met een verschuiving van taken van professionals naar vrijwilligers. Werving en begeleiding van vrijwilligers kost tijd en geld.
  • Geef organisaties en daarmee professionals en vrijwilligers de ruimte om de hierboven genoemde aanbevelingen uit te voeren.

Ministerie van VWS

  • Probeer te leren van ervaringen in het buitenland. Onderzoek de mogelijkheden voor het instellen van een vrijwilligersjaar (Bundesfreiwilligendienst/BFD) zoals in Duitsland. Onderzoek in hoeverre een variant van de Britse Social Value Act in Nederland zou kunnen helpen.

Kunnen we dat (niet) aan vrijwilligers overlaten?

Download het onderzoek Kunnen we dat (niet) aan vrijwilligers overlaten?  over nieuwe verhoudingen tussen vrijwilligers en professionals in zorg en welzijn onder redactie van Marianne van Bochove, Evelien Tonkens en Loes Verplanke.

 

Reacties

Bedankt voor dit artikel en het onderzoek!

Reageer op dit artikel

1 + 0 =
Los deze eenvoudige rekenoefening op en voer het resultaat in. Bijvoorbeeld: voor 1+3, voer 4 in.