Collectief Kapitaal: gelijkwaardigheid als uitgangspunt tegen stigma
Bestaansonzekerheid is niet het gevolg van individuele keuzes, maar het resultaat van structurele ongelijkheid. Geld, macht, erkenning en waardigheid zijn ongelijk verdeeld. We zijn gaan geloven dat de ene mens wel hulp en kansen ‘verdient’ en de ander niet. Collectief Kapitaal ontwricht dit systeem van aannames en stigma’s die bestaansonzekerheid in stand houden.
Dit artikel is tot stand gekomen in samenwerking met Collectief Kapitaal
Stigmatisering functioneert volgens Collectief Kapitaal zowel als gevolg en als motor van structurele ongelijkheid: ze bevestigt en behoudt de maatschappelijke posities die mensen worden toegedicht. Die posities worden voortdurend bevestigd door de verhalen die we vertellen, de stereotypen die we hanteren en de taal die we gebruiken. De een krijgt het oordeel ‘geslaagd’, de ander ‘gefaald’. Het doorbreken van stigma vraagt niet alleen om ander beleid - hoewel een eerlijke verdeling van welvaart essentieel is – maar ook om een andere manier van samenleven. We zullen ons als gemeenschap opnieuw tot elkaar moeten verhouden.
Een waardig bestaan voor ieder mens
Collectief Kapitaal brengt mensen samen die een nieuwe vorm van solidariteit verbeelden zodat ieder mens een waardig bestaan kan leiden. Burgers delen hun inkomen met elkaar om te laten zien dat een eerlijkere verdeling van welvaart noodzakelijk én mogelijk is. De praktijk van Collectief Kapitaal brengt namelijk een belangrijk inzicht voort: geld biedt verlichting in levens, maar het verandert de machtsverhoudingen die ongelijkheid in stand houden niet. Duurzame verandering ontstaat wanneer mensen hun positie in de samenleving opnieuw kunnen innemen – niet als hulpvrager, maar als volwaardig deelnemer. Daarom organiseert Collectief Kapitaal ontmoetingen waarin allerlei ‘vanzelfsprekendheden’ en ongeschreven regels worden bevraagd: wie krijgt ruimte om te spreken? Welke opvattingen zijn we normaal gaan vinden, terwijl ze dat eigenlijk niet zijn? Hoe geef je vorm aan gelijkwaardige relaties?
Projecten: Bestaansbalans en de herverdelingsactie
Deze twee uitgangspunten – financiële herverdeling en gelijkwaardige ontmoeting- zijn de basis van alle projecten van Collectief Kapitaal. Hun meest recente project is de Bestaansbalans. Burgers, fondsen en bedrijven zamelden 350.000 euro in om werkende bijstandsgerechtigden met wisselende inkomsten te voorzien van een buffer. Zo willen ze de stress van verrekeningen verzachten. Tegelijkertijd starten ze in 2026 met bijeenkomsten met bijstandsgerechtigden, ambtenaren en betrokken burgers die samen bouwen aan een menswaardige bijstand.
Waar Collectief Kapitaal ook bekend om staat is de herverdelingsactie. Burgers delen hun inkomen in een gemeenschappelijke pot die vervolgens wordt verloot onder vijf tot negen (wijk)bewoners die in bestaansonzekerheid leven. Zij ontvangen een jaar lang duizend euro per maand. Collectief Kapitaal kiest ervoor om geld te schenken in vertrouwen, zonder voorwaarden. Zij willen niet handelen vanuit stigmatiserende overtuigingen over ‘kwetsbare mensen’ die hulp moeten verdienen, maar juist de dynamiek van schuld en dankbaarheid bevragen. Dit doen ze binnen de zogenaamde ‘reisgezelschappen’.
Reisgezelschappen worden gevormd uit mensen die de schenking ontvangen en evenveel mensen die al langer lid zijn bij Collectief Kapitaal. Samen vormen ze een diverse club mensen van verschillende leeftijden, culturen, en ervaringen met financiële (on)zekerheid. Gedurende een jaar komt het gezelschap elke zes weken samen voor een maaltijd en een gesprek onder leiding van een reisleider. Daarnaast komen reisgenoten als duo samen op een zelfgekozen plek en tijd. Daar leren ze elkaars leven kennen door ondersteunende, verdiepende vragen.
Binnen het reisgezelschap zoeken ze wat het delen van geld – maar ook van tijd, verhalen, eten en talenten – betekent in een samenleving vol ongelijkheid. Hoe verdeel je bijvoorbeeld spreekruimte en maak je besluiten? Zeker als je voelt dat privilege ervoor zorgt dat de één makkelijker ruimte inneemt dan een ander. En: hoe organiseer je zorg voor elkaar in deze nieuwe kleine gemeenschap? Of bouw je onderling vertrouwen op, zeker als dat eerder geschaad is?
Zo ontstaat een gemeenschap die financiële steun en verbondenheid combineert met het oefenen in gelijkwaardigheid, het kritisch kijken naar systemen en het menselijker maken van samenleven. Hiermee hoopt Collectief Kapitaal dat ieder mens krijgt wat die altijd al toe kwam: een waardig bestaan.
Wie is Collectief Kapitaal?
Collectief Kapitaal wil voor ieder mens een waardig bestaan. Daarom organiseren ze projecten die mensen samenbrengen en structuren van ongelijkheid doorbreken. Daar delen mensen hun inkomen, dagen ze hun mensbeelden uit, en krijgen onderlinge erkenning en waardigheid ruim baan. Ongeschreven en geschreven regels worden zo hervormd en vinden hun weg naar beleid. Zo laten ze zien dat een alternatieve samenleving niet alleen nodig, maar ook mogelijk is.
Stigma verminderen: wat werkt?
In het nieuwe dossier van Movisie Wat werkt bij het tegengaan van stigma rondom bestaansonzekerheid worden verschillende werkzame mechanismen geïdentificeerd die bijdragen aan het verminderen van stigma. De werkwijze van Collectief Kapitaal raakt aan vier mechanismen:
- Positieve ontmoetingen
Collectief Kapitaal brengt mensen met verschillende achtergronden samen in gelijkwaardige ontmoetingen. De persoonlijke en open gesprekken zorgen voor meer begrip en het verminderen van vooroordelen. Een deelnemer zegt hierover: ‘Hier zijn geen lagen, hier zijn we gewoon samen’. Dat betekent niet dat economische verschillen worden genegeerd – integendeel. Er wordt juist gezamenlijk onderzocht wat die verschillen betekenen in ieders leven. Een deelnemer voor wie geld hebben vanzelfsprekend is ziet hierdoor in hoe ingrijpend het is om afhankelijk te zijn van overheidsinstanties. Anderzijds ontdekt iemand met minder financiële middelen ‘dat mensen mét geld óók kwetsbaar kunnen zijn’. - Inleven en empathie
Door het samenbrengen van mensen uit verschillende maatschappelijke posities worden de vaak onzichtbare structuren van ongelijkheid voelbaar: ‘Ik zie nu waar mijn gemak ten koste gaat van iemand anders’. De persoonlijke confrontatie legt een morele basis onder een gedeelde verantwoordelijkheid die we als maatschappij voor elkaar dragen. Het is niet ‘mijn donatie voor jouw probleem, maar ons gezamenlijke vraagstuk, onze strijd en onze oplossing’. Dat leidt tot draagvlak voor structurele verandering. - Kennis en educatie
Mensen leren samen. Niet door eenzijdige kennisoverdracht. Maar door gezamenlijk te onderzoeken hoe ongelijkheid eruitziet in hun leven en welke acties ze kunnen ondernemen om het anders te doen. Die lessen worden gedocumenteerd en die kennis wordt weer gedeeld met andere mensen, initiatieven en overheden. Door bewustzijn op het thema te vergroten zorgt Collectief Kapitaal ervoor dat bestaansonzekerheid en ongelijkheid onder de aandacht komt en op de politieke agenda verschijnt. - Sociale norm veranderen
De aanpak van Collectief Kapitaal maakt zichtbaar dat vertrouwen, waardigheid en gelijkwaardige solidariteit mogelijk is. Zo ontstaat een ander verhaal over hoe we kunnen samenleven. Dat beïnvloedt normatieve kaders van beleid, professionals en burgers. Wat eerst als ‘onrealistisch’ of ‘naïef’ werd gezien, wordt steeds vaker als wenselijk en haalbaar beschouwd. Daarmee draagt Collectief Kapitaal bij aan het verschuiven van de norm van wantrouwen naar vertrouwen en van uitsluiting naar inclusie.
Diepgaande impact
Collectief Kapitaal weet op meerdere niveaus impact te maken. Op individueel niveau hebben inmiddels 55 mensen een jaar lang maandelijks een schenking ontvangen. Dit heeft direct invloed op hun leven: ‘Ik heb echt ervaren dat Collectief Kapitaal zijn best doet om mensen verder te helpen. Niet alleen door het geld te delen, maar ook door de dingen eromheen. Door Collectief Kapitaal zijn wij schuldenvrij geworden’. Mensen voelen zich ook voor het eerst in hun leven gezien en gehoord, juist doordat er een relatie ontstaat met anderen. Binnen de reisgezelschappen zie je dat de ongelijkheid, die in het begin aanwezig was, vervaagt. Er ontstaat een familiaire sfeer, mensen worden veerkrachtig en er is een sterk gevoel van wederkerigheid. Vaak blijven mensen ook met elkaar in contact. Het reisgezelschap heeft voor veel mensen een blijvende impact op hoe ze zichzelf, de ander en hun plek in de samenleving ervaren.
Als laatste draagt het bij aan een bredere bewustwording over structurele ongelijkheid. Door mensen met en zonder bestaansonzekerheid samen te brengen voeden ze het publieke debat over wat bestaanszekerheid, solidariteit en eigenaarschap betekent. Daarnaast beïnvloedt Collectief Kapitaal met hun visie op de wereld. In het gesprek over bestaanszekerheid brengen zij de taal van ethiek en waardigheid in: van ‘wat is genoeg’ naar ‘wat is rechtvaardig, hoe willen we samenleven?’ Zo maken zij van bestaanszekerheid geen technocratisch probleem, maar een morele en maatschappelijke opgave die ons allemaal raakt. Ze zijn geen interventie tegen armoede, maar werken aan het ombuigen van (stigmatiserende) regels die ons niet langer dragen.
Artikelenreeks: Zo pakken we bestaansonzekerheid en stigma aan
Dit artikel is onderdeel van een serie van zes artikelen. In deze reeks onderzoekt Movisie samen met ervaringsdeskundigen en initiatieven uit de praktijk wat werkt tegen stigma rondom bestaansonzekerheid. Deze reeks sluit aan bij het nieuwe Wat Werkt Bij dossier van Movisie over dit thema.
Naar het dossier Wat werkt bij het tegengaan van stigma rondom bestaansonzekerheid?
