Cruciale rol van opbouwwerk in de energietransitie
Actieplan Opbouwwerk voor energieke wijken
Het opbouwwerk heeft een onmisbare rol in de energietransitie. Toch erkennen lokale overheden en organisaties deze lang niet altijd. Op initiatief van het Nationaal Klimaat Platform en Krachtproef is er een actieplan opgesteld. Movisie droeg bij aan de totstandkoming hiervan en ondersteunt het plan.
Het Actieplan Opbouwwerk voor energieke wijken is een voorstel voor een programma om samenlevingsopbouw te versterken als onmisbare schakel voor een sociale en rechtvaardige energietransitie.
Kernbegrippen
- De energietransitie naar schone energie is een landelijke opgave die verschillende uitdagingen kent op lokaal niveau. De energietransitie is voor veel mensen een abstracte gebeurtenis, maar wel met concrete gevolgen voor hoe zij wonen. Met name in buurten waar meer mensen in een kwetsbare situatie wonen of waar sprake is van zorgen en wantrouwen richting de (lokale) overheid, roept de energietransitie belangrijke vragen op over zeggenschap van inwoners in dit proces. Evenals vragen en mogelijkheden over hoe de energietransitie samen met andere sociale problematiek kan worden aangepakt. Denk aan onderwerpen zoals gezondheid, veiligheid, leefbaarheid en bestaanszekerheid – deze zijn onlosmakelijk verbonden met de energietransitie en met klimaatadaptatie (maatregelen om ons voor te bereiden op en om te gaan met de gevolgen van de klimaatcrisis).
- Opbouwwerkers brengen bewoners bij elkaar en betrekken hen bij (veranderingen in) hun wijk. Daarmee vervullen ze een structurele verbindende rol in lokale gemeenschappen. Ze nemen de wensen, zorgen, ideeën en talenten van bewoners als uitgangspunt en zetten deze in als bron voor verandering. Ook faciliteren zij processen waarmee de stem van bewoners aankomt bij relevante organisaties en partijen, zoals de gemeente of woningcorporatie.
Opbouwwerkers kunnen bewoners betrekken bij de concrete gevolgen van de energietransitie in hun wijk en zij vervullen hierin in verschillende wijken al een wezenlijke rol. Het aantal opbouwwerkers is door bezuinigingen echter flink afgenomen. Er is daarnaast te weinig financiering om de inzet van opbouwwerk bij de energietransitie op een structurele en duurzame manier te realiseren.
Wat houdt het actieplan in?
Het actieplan pleit voor de inzet van meer opbouwwerkers en het verduurzamen van deze inzet. Het doel is om zo bij te dragen aan een rechtvaardige en sociale energietransitie.
De belangrijkste uitgangspunten van het actieplan zijn:
- De energietransitie is kansloos zonder sociale basis.
- Wijken kunnen het kantelpunt vormen voor verandering.
- Bewoners moeten volwaardig en geïnformeerd mee kunnen doen en zeggenschap hebben over hun eigen gezonde, veilige, groene en duurzame wijk.
- Opbouwwerkers zijn hierin een belangrijke partner: zij kunnen belangen behartigen en de zeggenschap van bewoners versterken.
- Opbouwwerkers fungeren als kwartiermakers en procesbegeleiders in de wijk.
Om hiertoe te komen stellen het Nationaal Klimaatplatform en Krachtproef een stimuleringsfonds vanuit het rijk voor. Het doel van het stimuleringsfonds is om de inzet van opbouwwerkers mogelijk te maken. Concreet is het plan om:
- op lokaal niveau elk jaar 200 nieuwe opbouwwerkers aan te stellen;
- een opleidingsprogramma te realiseren voor zij-instromers en doorstromers;
- een bewustwordingscampagne en wervingscampagne te creëren om de rol van opbouwwerk bij de energietransitie onder de aandacht te brengen bij onder andere overheden, beroepsonderwijs en technische sectoren, en het onderwerp te agenderen via kennisinstituten, werkgevers- en brancheorganisaties;
- een landelijke (kennis)infrastructuur te creëren voor onderzoek, methodiekontwikkeling, campagnes, scholing en coördinatie, kennisuitwisseling en ruimte voor continue leren;
- middels praktijkonderzoek, kennisontwikkeling, borging en uitwisseling opbouwwerkers te ondersteunen en faciliteren;
- samen te werken met hogescholen, beroepsopleidingen en partijen uit het werkveld.
Een belangrijke eerste stap in de realisatie van het actieplan is het optuigen van een landelijke organisatie als kwartiermaker. Deze kan ook de professionaliteit en onafhankelijkheid van opbouwwerkers bewaken.
‘Het inzetten van opbouwwerk biedt kansen om de energietransitie te combineren met het aanpakken van andere sociale vraagstukken.’
Belang van het actieplan volgens Movisie
Movisie dacht mee over het actieplan tijdens een aantal bijeenkomsten die het Nationaal Klimaatplatform en Krachtproef organiseerden. Movisie-onderzoeker Karijn van den Berg benadrukt het belang van het actieplan: ‘Een uitbreiding van het opbouwwerk is een belangrijk begin voor een sociale en rechtvaardige energietransitie. Daarmee worden inwoners niet alleen meegenomen, maar zijn zij vertrekpunt in dit proces en worden hun zorgen en vragen gehoord. Ook biedt het inzetten en opschalen van opbouwwerk kansen om de energietransitie in wijken te combineren met het signaleren en aanpakken van andere sociale vraagstukken die spelen in de wijk.’
Door opbouwwerk op te schalen bevorder je zo een samenhangende benadering om wijken te verduurzamen. Leefbaarheid, sociale veiligheid, bestaanszekerheid, gezondheid en huisvesting komen erin samen. Sociale, emotionele en economische problematiek signaleren wordt daardoor onderdeel van de opgave. Bovendien draagt het programma bij aan actieve (en onderlinge) betrokkenheid en een gevoel van eigenaarschap van inwoners bij de energietransitie. Dat kan desinteresse en wantrouwen verminderen. Daarnaast kan Movisie zich goed vinden in het opbouwen van een stevige kennisinfrastructuur: ‘Zo wordt beschikbare of nieuw opgedane kennis goed geborgd en gedeeld en krijgt het een duurzaam karakter’, zegt Van den Berg.
Publicist Jos van der Lans schreef een begeleidend essay: Waarom de energietransitie zonder opbouwwerk vast gaat lopen! dat de historie en belangrijke rol van opbouwwerkers belicht: ‘Als de energietransitie echt voortgang wil boeken en vaart wil maken, dan zullen we gemeenschapsvorming niet alleen op het papier van de beleidsnota’s moeten toejuichen maar het in de praktijk van het dagelijks leven in buurten en wijken moeten gaan faciliteren. Als we echt willen dat duurzaamheid, net zoals zorg, een thema is dat bij mensen binnen moet komen, waar ze mee bezig gaan en waar ze met elkaar verantwoordelijkheid voor kunnen nemen, dan zullen we in hun gemeenschappelijkheid moeten investeren. Dat is precies wat opbouwwerkers op gang kunnen brengen.’ Het gehele essay is te vinden in de bijlage van het actieplan.
Van aandacht naar actie
Het actieplan is voorgelegd aan verschillende ministeries om zo meer aandacht te vragen voor de belangrijke rol van opbouwwerkers in de energietransitie. Het Nationaal Klimaatplatform en partners hebben daarbij als achterliggend doel dat de ministeries het plan financieel willen ondersteunen om zo de inzet van opbouwwerkers voor een sociale en rechtvaardige energietransitie te realiseren.
