‘Een democratische professional kan gezaghebbend ‘nee’ zeggen’
Symposium Jaarboek Tijdschrift voor Sociale Vraagstukken
‘Democratie gaat niet over het recht van de sterkste, het gaat over een meerderheid vinden voor wat de minderheid nodig heeft.’ Hoe doe je dat? In dit artikel gaan we dieper in op democratische professionalisme.
Dagvoorzitter Marcel Ham (Movisie) refereert in zijn welkomstwoord aan Haagse populisten die het niet zo nauw nemen met de democratie en aan burgers die zich ontmenselijkt voelen door instanties. ‘Tegelijkertijd is er in het land een hoopvolle ontwikkeling aan de gang: democratisch professionalisme.’
De inspiratie voor het thema van het Jaarboek van 2025 werd gevonden in het werk van Albert Dzur, vertelt bijzonder lector Democratisch Professionalisme Imrat Verhoeven, die samen met Marcel Ham en met onderzoekers Marcel Spierts en Mariël van Pelt de redactie vormde. ‘Professionals die hun macht, taken en kennis delen helpen om instanties weer een menselijk gezicht te geven. En Dzur noemt nog drie redenen waarom het belangrijk is: zo kunnen mensen een concrete democratische ervaring hebben, het versterkt de samenwerking tussen burgers en overheidsinstanties en als derde vergroot het de erkenning van inwonersinitiatieven.’
De gezinsvakantie
Het Jaarboek vormt een mix van theoretische bespiegelingen en praktische voorbeelden en zo zit ook het programma van deze middag in elkaar. Democratisch professionalisme begint met erkenning geven, zegt bedrijfsmaatschappelijk werker en wijkverbinder Amina Berkane Abakhou vol overtuiging in het jaarboek. Tijdens het symposium benadrukt ze echter een ander basisprincipe van het gedachtengoed: tegengas geven aan inwoners.
'Ze hebben moed, volharding, een respectvolle levenshouding, gevoel voor verhoudingen en reflectief vermogen'
Ze trekt daarbij een parallel met hoe ze haar eigen kinderen heeft opgevoed. ‘Ik heb ze mondig gemaakt, maar daar heb ik wel eens spijt van. Wijkbewoners hebben ook geleerd op eigen benen te staan, maar soms gaat het mis. Dan eisen inwoners dingen die professionals vooral belemmeren in hun werk.’
Met vuur bestrijden
Hiermee heeft Berkane Abakhou aardig de kern te pakken van wat democratisch professionalisme is. Marcel Spierts licht in zijn introductie ‘erkenning geven’ toe met de termen nabijheid, empathie en actief luisteren. ‘Tegenstand bieden’ werkt hij uit in termen van, onder andere: ‘Begrenzing van burgers die de democratische beginselen niet respecteren.’
Als Spierts even later uiteenzet hoe democratisch professionalisme voor nieuw politiek elan kan zorgen, haalt ook hij het extreemrechtse populisme aan: ‘Daar is vuur. Ik pleit ervoor om dat vuur met vuur te bestrijden. Democratische professionals leven het voor, die hebben het in de vezels. Ze hebben moed, volharding, een respectvolle levenshouding, gevoel voor verhoudingen en reflectief vermogen.’
Wethouder van de democratisering
Wethouder Rutger Groot Wassink van Amsterdam gaat tijdens het symposium in gesprek met Nanke Verloo, universitair hoofddocent stedelijke politiek en planning aan de Universiteit van Amsterdam. ‘Ik heb me acht jaar geleden tot wethouder van de democratisering laten benoemen’, zegt Groot Wassink. ‘De eerste jaren ging dat vooral over maatregelen zoals buurtbudgetten en referenda. Tegenwoordig richt het zich met name op een cultuurverandering in het ambtelijk apparaat.’ Daar moet het democratisch professionalisme vorm krijgen.
Verloo ziet dat er inderdaad veel is opgetuigd, maar toch botst het volgens haar nog vaak tussen gemeente en burgers: ‘We willen ook zo veel. We willen huizen bouwen, maar we willen ook participatieve democratie. Dat vraagt van het ambtelijk apparaat om een ander systeem op te bouwen.’
Wat Verloo betreft hoort daar zeker een ander verantwoordingssysteem bij. ‘Een planoloog wordt afgerekend op hoe snel projecten zijn afgerond, niet op hoe democratisch die zijn verlopen. Professionals hebben dus andere aansturing nodig door hun managers en de bestuurders.’
Maatschappelijke democratie
‘Als sociaal werkers horen over democratisch professionalisme, zeggen ze vaak dat ze al lang op die manier werken.’ De constatering klinkt deze middag verschillende keren. Movisie-bestuurder en Eerste Kamerlid Janny Bakker-Klein ziet ook dat het niet nieuw is: ‘Soms moet je ergens een ander stickertje opplakken om het weer belangrijk te maken.’ Dat het belangrijk is voor Movisie blijkt uit de centrale plek die het heeft gekregen in de recente Meerjarenstrategie.
Een vergelijking met responsief werken, het thema van haar promotie, ligt ook voor de hand. Maar daarbij voelt met Mirko Noordegraaf, hoogleraar Publiek Management aan de Universiteit Utrecht, zich toch geroepen om te specificeren wat democratisch professionalisme is: ‘Naast de representatieve laag van het stemmen en de participatieve laag van bijvoorbeeld het wijkbudget, is er als derde laag de maatschappelijke democratie. En die zit overal, binnen de politie, de voetbalkantine en op school.’
Democratisch professionalisme speelt zich vooral daar af: waar burgers verschillende meningen kunnen hebben. Democratische professionals weten die meerstemmigheid te kanaliseren. En als het nodig is, kan de democratische professional gezaghebbend ‘nee’ zeggen.’ De burger moet zich met andere woorden niet als consument opstellen: hier onderstreept Noordegraaf de praktische wijsheid van wijkverbinder Berkane Abakhou.
Fotografie: Robert Lagendijk
