‘Een op de drie huishoudens puzzelt elke maand hoe ze de rekeningen moeten betalen’

‘Schuldig on Tour’ strijkt neer in Arminius Rotterdam
artikel - 16 januari 2017

De televisieserie ‘Schuldig’ gaat het land in en deed op 11 januari Rotterdam aan. De serie belicht de menselijke kant van het complexe probleem van schulden. ‘We zijn van een spaarland naar een leenland naar een boeteland gegaan. Dat moeten we terugdraaien.’

De schuldenproblematiek speelt ook in Rotterdam op grote schaal, zo laten de cijfers zien. Zo’n 28.000 Rotterdamse huishoudens zitten in de schulden, waardoor zo’n 12.000 kinderen minder kansen krijgen. Deze huishoudens hebben gemiddeld zo’n € 45.500 schuld, bij zo’n achttien schuldeisers.

Debatcentrum Arminius is op 11 januari helemaal volgelopen: er zijn zo’n 300 mensen op de avond afgekomen over de documentaires rond schuldenproblemen in Amsterdam-Noord. Moderator Francisco van Jole gaat in gesprek met hoofdpersonen uit de serie, deskundigen, lokale politici en het publiek. De avond opent met een tv-fragment:

Will van Schendel (directeur van Doras maatschappelijke dienstverlening) schetst met welke stress schuldenaars te maken hebben. ‘Je kunt niet meer functioneren, niet meer helder nadenken. Dat gaat op alle niveaus een rol spelen. Het heeft effect op kinderen, op de veiligheid, op de hele samenleving.’

 

Van Jole vraagt aan de Rotterdamse politici wat voor hen de eyeopener van de serie was. Arno Bonte (GroenLinks) sluit zich aan bij de uitspraak van Van Schendel dat het hebben van schulden zoveel doet met mensen en verwijst naar de psychologie van Schaarste: de focus om op korte termijn te overleven. ‘Lange termijn beslissingen kun je niet meer op een goede manier nemen.’

Is er nu echt nog maar weinig bekend over de schuldproblematiek in Nederland, vraagt Van Jole aan Roeland van Geuns (lector Armoede en Participatie). Over de omvang van het probleem is het nodige bekend, maar over de oplossing ervan veel minder, zegt deze. ‘Daarover bestaan wel veel ideeën. Maar hoe je die in de praktijk kunt brengen, wordt nog weinig naar gekeken. Ook wordt nog te weinig onderzocht wat werkt.’ Van Geuns vindt dat we in Nederland veel kunnen leren van de VS, waar meer onderzoek wordt gedaan naar de effecten van de schuldenproblematiek. ‘Bijvoorbeeld wat betreft het tegemoet treden van mensen met problemen, waarbij je eerst wordt geholpen en pas later weer zelfredzaam hoeft te zijn. Uit Amerikaans onderzoek kun je leren dat het belangrijk is om mensen te ondersteunen datgene te doen wat ze eigenlijk wel kunnen.'

Wat werkt bij de aanpak van schuldhulpverlening?

Van Geuns pleit voor zelfredzaamheid naar vermogen. ‘Mensen hebben verschillende capaciteiten en vermogens. De een kan goed omgaan met geld en de digitale kennis die daar tegenwoordig bij hoort en voor de ander is het heel ingewikkeld. Voor de een is het bijhouden van een boekhouding een fluitje van een cent, voor mensen die van verschillende inkomensstromen afhankelijk zijn is het heel ingewikkeld. Mensen snappen ingewikkelde brieven niet en raken het vertrouwen kwijt.’

Hoe komt het dat de meerderheid van mensen met problematische schulden niet bereikt wordt door de gemeente, vraagt Van Jole aan Joke de Kock (manager schuldhulpverlening in Tilburg en voorzitter van brancheorganisatie NVVK). ‘Bij veel gemeenten zijn de drempels hoog door allerlei ingewikkelde vragenformulieren. Mensen hebben hun administratie niet op orde en komen daardoor de drempel moeilijk over. Vaak krijgen mensen ook de verkeerde adviezen van mensen uit hun omgeving. Ze laten zich door incassobureaus intimideren, maken de verkeerde keuzes, waardoor een relatief kleine schuld heel groot kan worden.’

Ze vragen geen toeslagen aan omdat ze er schulden door krijgen

Maar waarom is het zo moeilijk iets te doen aan die schulden? Joke de Kock zegt dat schulden een veelkoppig monster zijn. ‘Het systeem van toeslagen werkt niet. Mensen krijgen geld en moeten het over drie maanden weer terugbetalen. Ze vragen die toeslagen niet aan omdat ze er schulden door krijgen. Je moet je inkomen en toeslagen op allerlei plekken halen en die komen allemaal op verschillende momenten. Kinderbijslag, huurtoeslag, zorgtoeslag, uitkering, ww. Ze hebben nooit voldoende geld om in een keer de vaste lasten te betalen. Als je vaste lasten op orde zijn, krijg je veiligheid en dan kun je je leven opbouwen. Anders ben je alleen maar bezig met de stress van het geld. Dat zie je ook in de serie.’

Roeland van Geuns verwijst naar de jaren negentig toen de ziekenfondspremie direct door de werkgever werd afgedragen en de huursubsidie direct naar de woningcorporatie ging. ‘In Amsterdam besloot de gemeente na 2000 om de zorgverzekering niet meer in te houden op de uitkering, mensen moesten die zelf betalen. Bij 20 procent leidde dat binnen drie maanden tot achterstanden op de zorgverzekering. Er kwamen zo’n 4000 huishoudens in de problemen.’

Drempels Schuldhulpverlening

Ahmed Abdillahi, ervaringsdeskundige in armoede, schreef samen met onderzoeker Roel in ’t Veld het betoog ‘Een land twee werelden’. Abdillahi: ‘In ’t Veld schrijft dat het aantal voorschriften enorm is, terwijl mensen met schulden niet in staat zijn om met de bureaucratie om te gaan. Zelf had ik als flexwerker schulden, zocht hulp maar ik moest aan zoveel voorwaarden voldoen dat ik dacht: zoek het maar uit.’ Ombudsman Zwaneveld herkent dit probleem, dat ze ook in rapporten in 2011 en 2014 beschreef. ‘Ik heb ervoor gepleit onderzoek te doen naar de afhakers. Er zit een enorm gat tussen de aanmelders en de starters in de hulpverlening. Uit het onderzoek bleek dat de administratieve en bureaucratische eisen zo hoog zijn dat mensen het niet meer zien zitten. Ik had gehoopt dat de gemeente hier iets aan had verbeterd, maar daarin ben ik teleurgesteld.’

Congres Armoede en schulden doorgrond op 16 februari 2017

Doe nieuwe inzichten over achtergronden en oorzaken van armoede tijdens het congres Armoede en Schulden Doorgrond op donderdag 16 februari 2017. Movisie verzorgt twee verdiepingssessies over armoede onder ouderen de transformatie in armoede en schulden. Lees meer en meld u aan.

 

Ingeborg Hoogveld (raadslid Leefbaar Rotterdam) vraagt de ombudsman of mensen die de drempel niet overkwamen wel het zware schuldhulp- en saneringstraject aan zouden kunnen. ‘Natuurlijk zijn er ook mensen die afhaken omdat ze niet bereid zijn op een houtje te bijten’, reageert Zwaneveld. ‘Vaak blijkt dat als het laatste overzicht klaar is, de eerste al weer achterhaald is en je niet mag instromen in de schuldhulp.’ Therese Steur van de Rotterdamse Sociale Alliantie (ROSA) pleit voor een schuldenvrij Rotterdam in 2020 en betere preventie van huisuitzettingen. ‘Mensen lopen stuk op de schuldhulp en de hulpverlenende instantie belt ons uiteindelijk of wij er niet naar willen kijken. Mensen zijn vervolgens ook niet bekend met preventie van huisuitzettingen, de hulpverlening wijst er niet altijd op.’

In dit fragment somt Dennis van den Burg op hoe een factuur van €450 oploopt tot een schuld van ruim €1900.

 

Francisco van Jole nodigt Ed Krom (deurwaarder in Schuldig) en Jaime Jorba Bos (sociaal incassobureau Faircasso) aan tafel. Jorba Bos vertelt dat hij niet weer leven kon met zijn vroegere rol als incassomedewerker. ‘In plaats van een schuld innen vroeg ik me af of we die mensen niet met hun schulden konden helpen. We informeren en motiveren mensen wat aan schulden te gaan doen. Ik wilde meer menselijk praten, niet dreigend maar oplossingsgericht.’ Ed Krom vindt niet dat hij als deurwaarder asociaal optreedt. ‘We treden op namens de schuldeiser. Als we dat niet doen komen er alleen maar schuldenaren bij. Onze taak is ook de scherpe kantjes weg te halen. Uiteindelijk proberen we toch het gevaar voor de mensen weg te nemen.’ Roeland van Geuns vindt het echter wel bizar dat de woningstichting in de serie een huurachterstand van een jaar heeft laten ontstaan. Vervolgens worden Ron en Ramona en hun gezin uitgezet. ‘Daar ligt ook een verantwoordelijkheid bij de schuldeiser.’

Therese Steur (ROSA) pleit voor het Katwijks model, waarin bij twee maanden huurachterstand automatisch de schuldhulp wordt ingeschakeld. Joke de Kock vertelt dat dat model in allerlei gemeenten voorkomt onder de noemer ‘Vroeg Eropaf’. ‘Een op de drie huishoudens moet elke maand puzzelen hoe ze hun rekeningen betalen. Als er schulden ontstaan kun je dat niet allemaal op de belastingbetaler afwentelen, die verantwoordelijkheid moet je op allerlei plekken inregelen.’ De Kock wil nog een stap verder gaan bij twee maanden achterstand: de vaste lasten automatisch inhouden op het inkomen. Ze wijst erop dat het ook nog opleggen van boetes bij achterstanden op de zorgverzekering helemaal verkeerd is. ‘We zijn van een spaarland naar een leenland naar een boeteland gegaan. Dat moet terug.’

Arno Bonte (GroenLinks) pleit ervoor om in navolging van Amsterdam te experimenteren met een fonds dat schulden opkoopt.’ Joke de Kock vindt het de ‘aller-aller-aller slechtste oplossing’ dat de overheid schulden gaat opkopen. Moet de overheid 20.000 euro aan die incassoboeren betalen? No way.’

Ramona verzwijgt een jaar huurachterstand voor haar man uit schaamte. Door de uithuiszetting ervaart ze een gevoel van machteloosheid.

 

Ook wethouder Maarten Struijvenberg (Leefbaar Rotterdam) ziet de schuldenproblematiek als een veelkoppig, complex probleem waarvoor niet één oplossing bestaat. ‘Als je zwaar in de schulden zit is het moeilijk om je met de lange termijn bezig te houden en zo de goede keuzes te maken.’ Iemand uit de zaal vraagt zich af waarom de huren zo hoog zijn in Nederland. ‘We hebben een schuld van € 109.000, waarvan € 53.000 aan de overheid. Voor huur zijn we € 700, dat wil zeggen 41 procent van het inkomen kwijt, vanwege het loonbeslag dat er ligt. De overheid geeft dan een huurtoeslag die naar de woningcorporatie gaat. Dat is toch van de gekke?’

Wim Kroon werkt bij vrijwilligersorganisatie Budgetmaatje Samen010. Hij heeft het idee dat professionele schulphulpverleners te weinig te tijd hebben om alle schuldeisers af te bellen en goede afspraken te maken. Volgens hem moeten er daarom meer vrijwilligers worden ingezet. Ombudsman Zwaneveld denkt dat de schuldenproblematiek daarvoor eigenlijk te complex is. Lector Van Geuns is tegen het overhevelen van taken naar vrijwilligers vanuit een bezuinigingsmotief op professionals. ‘Vrijwilligers die een schuldregeling proberen op te zetten, dat kan niet. Daar leiden wij hulpverleners in drie jaar voor op.’

Met schuldeisers onderhandelen is een vak

Ook De Kock betoogt dat schuldhulpverlening een vak is. ‘In Nederland hebben schuldenaars een gemiddelde schuld van € 41.000. Een op de twee mensen die zich hebben gemeld bij schuldhulp hebben een minimum inkomen, dus maximaal € 1500 te besteden. Als een schuldeiser € 40.000 moet kwijtschelden, dan mag je ook iets verwachten van de schuldenaar. Iemand moet de schuldenaar dan begeleiden zodat hij niet opnieuw terugvalt. In het toeleiden naar de schuldhulp kunnen vrijwilligers goed werk doen.’

Iemand vraagt of overheidsdiensten vaak niet te streng zijn. ‘Een verlopen paspoort is soms een reden om een uitkering niet toe te kennen.’ Ombudsman Anne Mieke Zwaneveld denkt dat ambtenaren best meer ruimte kunnen nemen voor eigen beslissingen. ‘Ze verwijzen naar richtlijnen maar een verantwoordelijk wethouder of directeur zegt dat er wel degelijk ruimte is. Ambtenaren hebben vaak niet meer het lef om buiten de lijnen te kleuren.’

Wethouder Maarten Struijvenberg (Leefbaar Rotterdam) toont zich voorstander van het inhouden van vaste lasten. ‘We mogen het wel vragen, maar als iemand dat niet wil staat de gemeente met lege handen. De vraag is ook of boete op boete stapelen wel zo handig is. Maar het is niet zo dat de Kredietbank jouw problemen even oplost. Ik ben wel voor een Vroeg Eropaf- aanpak als iemand een aantal maanden zijn vaste lasten niet betaalt. We weten niet heel goed wanneer een beginnende schuld een problematische schuld wordt. Dat proberen we met de Vindplaats Schulden uit te vinden.’

Lees meer over Schuldig, bekijk fragmenten en de afleveringen bij omroep Human. De data van 'Schuldig on Tour' vindt u op Facebook.

 

Martin Zuithof is redacteur bij Eropaf! Op 1 december organiseerde Eropaf! met Movisie en Publieke Versnellers het Nationaal Laboratorium Armoede en Schulden Nederland uit!

Reacties

Klinkt lekker hoopvol allemaal. Ik heb er zin in, de toekomst...

(Dertiger/ SPH student/ ex-depressieve/ ex-blowverslaafde/ momentele uitkeringstrekker/ blanke/ vrouw/ enigst kind van hoogopgeleide eenverdiener/ niet lui/ wel gefrustreerd.)

Reageer op dit artikel

7 + 1 =
Los deze eenvoudige rekenoefening op en voer het resultaat in. Bijvoorbeeld: voor 1+3, voer 4 in.