Afgelopen half jaar haalden diverse gemeenten het nieuws vanwege heftige protesten. Inwoners verzetten zich tegen de komst van een asielzoekerscentrum (azc) of huisvesting van vluchtelingen. Daarbij werd geweld en intimidatie gebruikt: politici en bestuurders werden zelfs bedreigd. De zomermaanden lijken vooralsnog rustig te verlopen. Maar dit is mogelijk van korte duur. In het nieuws wordt voorzichtig gewaarschuwd voor een verwachte toename van vluchtelingen in augustus 2025 en een tekort aan opvangplekken. Er ligt nu een kans én verantwoordelijkheid voor gemeenten.

Met weerstand omgaan

Gemeenten gaan verschillend om met participatie en besluitvorming rondom huisvesting van vluchtelingen. Recente voorbeelden laten zien dat of er opvanglocaties komen of niet, mede afhangt van hoe gemeenten omgaan met hun inwoners. Zo zagen we in de gemeente Coevorden een gewelddadig protest tegen huisvesting van vijftien minderjarige meisjes. De gemeente zwichtte en besloot dit niet door te laten gaan. Ook in Berlicum zag de gemeente af van een azc vanwege bedreiging in intimidatie van raadsleden. In Zwolle werd het besluit voor een azc wel doorgezet. Ondanks forse tegenstand in de vorm van protesten, petities en landelijke media-aandacht. De bewoners waren amper betrokken en voelden zich overvallen. In Hardenberg volgde de gemeente juist een participatietraject maar daar was zóveel weerstand dat het plan uiteindelijk werd ingetrokken. 

'De voorbeelden laten zien dat het niet alleen gaat om genoeg opvangplaatsen te realiseren.'

Diverse voorbeelden laten zien dat het ook anders kan. In de gemeente Nijmegen werd de komst van een tijdelijke noodopvang voor 380 vluchtelingen positief ontvangen. Inwoners waardeerden de goede communicatie en waren trots dat Nijmegen verantwoordelijkheid neemt. Ook gemeente Oss laat zien dat in samenspraak met inwoners de introductie van een azc goed kan verlopen. Lees meer daarover in de Movisie-publicatie Asielopvang: wat werkt bij het informeren en betrekken van inwoners?

Deze voorbeelden laten zien dat het niet alleen gaat om genoeg opvangplaatsen te realiseren. Het is ook belangrijk om het gesprek in de samenleving aan te gaan. Dat vraagt politieke ruggengraat én een stevige sociale basis. Want besluitvorming zonder draagvlak is kwetsbaar. En participatie zonder normstelling is stuurloos. Maar hoe doe je dat? Hoe ga je dat gesprek aan met inwoners?

1. Zorg voor échte participatie

Participatie is geen garantie op instemming: het is een manier om mensen hun stem te laten horen. Juist ook als die stemmen zacht zijn, twijfelen of zich hebben afgekeerd. Het is belangrijk dat de stemmen die je hoort de diversiteit van bewoners laten zien, zoals je leest in de Movisie-handreiking Hoe bevorder je participatie van inwoners? De uitkomst is niet dat iedereen het met je eens is. Maar wel dat mensen zich gezien en serieus genomen voelen.

Een voorwaarde voor het gesprek met inwoners is dat er sprake is van gelijkwaardigheid en dialoog. Het moet niet uitmonden in een discussie over meningen. Als het gesprek ontspoort, versterkt dit namelijk de tegenstellingen tussen inwoners onderling en tussen inwoners en gemeente. Ook is het belangrijk dat er écht geluisterd wordt naar elkaar. Goede methoden om het gesprek te faciliteren zijn bijvoorbeeld Deep Democracy of Geweldloze communicatie.

Zorg ook voor echte participatie, niet alleen informatie. Wees daarbij duidelijk over het doel zodat mensen niet met verkeerde verwachtingen deelnemen. Maak duidelijk waar het gesprek wel en niet over gaat. Is het input voor besluitvorming? Of is het besluit al genomen en gaat het over hoe dit met elkaar goed te introduceren in de gemeente?

Tot slot: start vroeg met participatie. Vaak worden bewoners heel laat betrokken. Gemeenten lijken die hete aardappel voor zich uit te schuiven omdat ze bang zijn voor verzet en gedoe. En mogelijk blijkt achteraf dat alles voor niets was als het toch niet doorgaat. Maar het verzet zal waarschijnlijk groter zijn als inwoners last minute pas betrokken worden. Als er incidenten plaatsvinden, ben je feitelijk al te laat. Je moet deze verbindingen juist eerder leggen. Niet alleen wanneer er iets aan de hand is. Lees ook het artikel van KIS: ‘Gemeenten kunnen ook onbedoeld polarisatie aanwakkeren’.

2. Laat als gemeente zien waar je voor staat 

Het is belangrijk dat de gemeente richtinggevend en normstellend is. Zorg dat er zo weinig mogelijk ruimte ontstaat voor radicale of polariserende krachten die het debat kapen. Participatie werkt alleen als er ook een (moreel) kompas is. Zorg dat het gesprek niet alleen gaat over waar en hoeveel mensen er gehuisvest zullen worden. Laat als college of raad expliciet zien waaróm opvang belangrijk is. Spreek over mensenrechten, menselijkheid en rechtvaardigheid. Niet als abstracte idealen, maar als lokale normen. Wees eerlijk over uitdagingen, maar ook over de morele keuze: mensen opvangen is géén beleidsoptie, maar een wettelijke en humanitaire opdracht.

Kortom: participatie is essentieel, maar niet voldoende. Gemeenten moeten ook een verhaal hebben over het waarom van opvang. Over mensenrechten. Over solidariteit. Over de grenzen van wat je als samenleving accepteert.

3. Koppel zorgen aan oplossingen – werk aan handelingsperspectief

Scheer niet alle inwoners over één kam, zoals uitgelegd wordt in deze KIS-video over verticale polarisatie. Door mensen niet of te laat te betrekken, kunnen ze zich miskend voelen. Maar meestal hebben ze verschillende motieven om voor of tegen de komst van een azc te zijn. De gemeente moet goed analyseren welke zorgen er spelen rondom een besluit. Veel weerstand is gebaseerd op gevoel: angst voor overlast, onveiligheid of verlies van grip. Erken dat, maar blijf niet hangen in zorgen of angst. Vraag: ‘Wat hebben jullie nodig om dit te laten werken?’

Maak bewoners ook onderdeel van de oplossing. Bijvoorbeeld in samenwerking met buurtinitiatieven, vrijwilligers, buddyprojecten of gezamenlijke informatieavonden. Een mooi voorbeeld lees je in de Movisie-publicatie over asielopvang, over de gemeente Oss. Stichting Thuis zet zich met ruim honderd vrijwilligers en ambassadeurs in voor een goede introductie van vluchtelingen in Oss.

En laat ook zien dat je zorgen serieus neemt. Zet bijvoorbeeld extra in op veiligheid of ondersteuning. Denk aan een Whatsapp-groep waar mensen terecht kunnen met zorgen. Of een meldpunt voor ervaren overlast.

'Escalatie komt niet uit het niets. Het is een optelsom van onzekerheid, onduidelijkheid, groepsgevoel en beeldvorming.'

Neem op tijd actie

De Spreidingswet is nog steeds van kracht en er zullen komende tijd meer opvangplekken nodig zijn. Ook jouw gemeente heeft daarin een verantwoordelijkheid. Moreel en wettelijk. Wacht niet tot het laatste moment met het gesprek hierover aan gaan. En de ervaring leert: escalatie komt meestal niet uit het niets. Het is een optelsom van onzekerheid, onduidelijkheid, groepsgevoel en beeldvorming. In veel gemeenten leeft de vrees voor overlast, druk op voorzieningen of onveiligheid. En hoewel veel van die zorgen genuanceerd of zelfs ongegrond zijn, verdienen ze erkenning én context.

Natuurlijk ligt niet alles in handen van gemeenten. Hoe zorgvuldig het lokale proces ook is ingericht, gemeenten werken binnen een bredere context. Denk aan landelijke politici die olie op het vuur gooien. Of sociale media waarin desinformatie razendsnel verspreid wordt. Gemeenten worden steeds vaker gevraagd om snelle oplossingen. De taal verhardt en lokaal beleid wordt door de politiek overgenomen. Daar kunnen gemeenten niet altijd mee omgaan. Maar het is extra belangrijk om juist dan in te zetten op verbinding, empathie en participatie.

Werk aan een positief verhaal

Dus nu is het moment om koers te bepalen. Wacht niet af, maar kom in actie en laat zien welke richting je op wilt. Werk aan een positief verhaal: over solidariteit, mensenrechten, wetgeving en een gezamenlijke verantwoordelijkheid. En zorg dat burgerparticipatie meer is dan mensen laten kiezen tussen ‘voor’ of ‘tegen’. Vraag ook: hoe kunnen we het wél doen? Wie nu geen verhaal heeft, loopt straks achter de feiten aan. Wie pas communiceert ná een besluit, verliest het vertrouwen van bewoners. En wie de luide tegenstemmen de agenda laat bepalen, ondermijnt sociale cohesie op lange termijn.