Durf stelling te nemen

Zo praat je over seksueel grensoverschrijdend gedrag

19 januari 2018

Experts waarschuwen dat het onderwerp seksueel geweld weer uit de aandacht zal verdwijnen, omdat het gesprek erover nog niet genormaliseerd is. Hoe kun je je schroom om te praten over seksueel grensoverschrijdend gedrag écht overwinnen? En heb je ook het lef om een duidelijk standpunt in te nemen wanneer er sprake is van seksueel misbruik of partnergeweld?

Seksueel geweld en partnergeweld zijn van alle tijden. De aandacht ervoor en het verdwijnen ervan ook. ‘Daarom is het belangrijk dat we als samenleving inzetten op het normaliseren van het gesprek erover’, betoogt Kristin Janssens, senior adviseur huiselijk seksueel geweld bij Movisie. Ze pleit voor een gedeeld normatief kader waarin professionals, vrijwilligers, ouders en andere burgers het gesprek hierover aangaan en ook stelling durven nemen. ‘Een gedeeld en meer objectief normatief kader kan helpen bij het voeren van een open gesprek waarin je niet de mens veroordeelt, maar inzoomt op zijn/haar gedrag.’ Janssens’ advies voor professionals is dan ook: houd moreel beraad met collega’s. Voor iedereen in de samenleving geldt: overstijg de incidentenpolitiek en praat er gewoon over.

Waarom praten over seks en grenzen lastig is

Door je eigen normen en waarden over seksualiteit is het lastig om seksueel gedrag zo objectief mogelijk te duiden. Er überhaupt over praten, kan al lastig zijn. Dat geldt zowel voor professionals als burgers. ‘Bij seksueel grensoverschrijdend gedrag zijn de reacties vaak twee uitersten: bagatelliseren of overreageren. Vrouwen en meisjes krijgen soms te horen, ‘doe niet zo preuts’ en nog al te vaak wordt de verantwoordelijkheid bij vrouwen en meisjes neergelegd om grenzen te stellen of seksueel ongewenst gedrag niet ‘uit te lokken’. Maar ook voor jongens en mannen die slachtoffer worden van seksueel grensoverschrijdend gedrag, is het lastig om er over te praten. Gendernormen zoals ‘jongens zijn stoer’ en ‘hebben altijd zin in seks’ kunnen het extra moeilijk maken eigen grenzen te erkennen en ermee naar buiten te komen,’ aldus Janssens.

Uit de monitor Seksuele gezondheid 2017 van kenniscentrum Rutgers, blijkt dat Nederlanders genieten van seks, maar dat er nog veel tegen de wil gebeurt. Ruim de helft van de ondervraagde vrouwen en 19% van de mannen heeft wel eens seksueel grensoverschrijdend gedrag, variërend van verkrachting tot zoenen en seksuele aanrakingen, meegemaakt. Maar niet alleen seksueel grensoverschrijdend komt relatief vaak voor, ook partnergeweld is een hardnekkig probleem in de samenleving. Uit het onderzoek Welk geweld telt? van Atria en Blijf Groep blijkt dat 1 op de 2 Nederlanders iemand kent die te maken heeft gehad met partnergeweld.

'Hele generaties zijn opgegroeid met een ongemak als het aankomt op praten over seksuele wensen en grenzen'

Invloed van normen en waarden

Het slecht kunnen duiden van seksueel gedrag door eigen normen en waarden speelt voor bijna iedereen, stelt Movisie-onderzoeker Anouk Visser. ‘Als je van huis hebt meegekregen dat het normaal is om pas na je 18e seks te hebben, dan is dat de norm die je aanhoudt voor alles wat je tegen komt, terwijl uit onderzoek blijkt dat seks op je 17e ook oké kan zijn mits het voldoet aan criteria als: wederzijdse toestemming, vrijwilligheid en gelijkwaardigheid. Het praten over seks is, ook voor professionals, nog steeds een taboeonderwerp. Daar komt bij dat volwassenen doorgaans moeite hebben om kinderen en jongeren te beschouwen als seksuele wezens. Dit maakt het bespreken, duiden en adequaat handelen extra lastig’, aldus Visser.

En dat wordt nog best een opgave, gezien het vertrekpunt van veel opvoeders. ‘Wie de inhoud van de seksuele voorlichting in het onderwijs van amper twee decennia geleden bekijkt, ziet dat die vooral een medisch-biologische invulling kreeg’, blikt onderzoeker Visser terug. ‘Hele generaties, ook de opvoeders en professionals van nu, zijn mede hierdoor opgegroeid met een ongemak als het aankomt op praten over seksuele wensen en grenzen.’

Grenzen aangeven

Belangrijker nog is het voorkómen van grensoverschrijdend gedrag. ‘Door kinderen van jongs af aan te leren grenzen aan te geven en die van anderen te respecteren, bijvoorbeeld binnen het onderwijs, maar ook thuis, kun je hier aan werken. Daarin kan je bijvoorbeeld het ‘normale’ van vrouwonvriendelijk taalgebruik in rapteksten bespreken en kan je ook kritisch zijn wat betreft de dubbele moraal waarmee onze dochters en zonen worden grootgebracht. Diepgewortelde ideeën over man/vrouwverhoudingen kun je hiermee aan de kaak stellen. Dat is nodig om uiteindelijk een mentaliteitsverandering teweeg te brengen’, stelt Janssens.

Lef hebben en een duidelijk standpunt innemen

Maar zo ver lijken we nog niet te zijn. Er zijn professionals die vinden dat seksueel gedrag subjectief is en je er dus niks van mag vinden. ‘Met zo’n standpunt sla je de discussie dood. Wanneer er sprake is van seksuele grensoverschrijding en/of partnergeweld is het wel degelijk van belang een standpunt in te nemen, waarbij je niet partij trekt voor één persoon, maar naar het individuele gedrag van de betrokkenen kijkt’, vult Janssens aan.

Hoe ga je hiermee aan de slag?

Er zijn verschillende methodieken ontwikkeld met een normatief kader die je kunnen helpen om het gesprek aan te gaan. Zo is er het Sensoa Vlaggensysteem© waarmee je seksueel gedrag kunt duiden, bespreekbaar maken en beoordelen, en in lijn hiervan adequaat kunt handelen. In methodes als ‘Ik ben van mij!’ en ‘Be A Man!’ wordt het Vlaggensysteem toepasbaar gemaakt voor jongeren: zij worden gestimuleerd om het gesprek over wensen en grenzen met elkaar te voeren.

‘Deze methodes worden al door veel professionals die met kinderen en jongeren werken, gebruikt. De kracht ervan is dat je leert woorden te geven aan datgene dat je ziet. Dat helpt echt om je schroom, om te praten over seksualiteit, te overwinnen,’ aldus Janssens.

Christel van der Horst, onafhankelijk trainer van het Vlaggensysteem, beaamt dat. ‘Als (professioneel) opvoeder ben je geneigd zaken snel in te vullen. Dankzij het Vlaggensysteem, met voorbeelden van casuïstiek in de vorm van duidelijke tekeningen, leer je objectiever kijken naar seksueel gedrag in al zijn facetten. Het Vlaggensysteem is daadwerkelijk verdiepend, helder en gedegen onderbouwd én er staan goede voorbeelden in.’

RelatieWijs
Voor de preventie en aanpak van (ex-)partnergeweld heeft Movisie de methodiek RelatieWijs ontwikkeld, waarbij ook een normatief kader wordt gehanteerd. RelatieWijs is bedoeld om grensoverschrijdend gedrag in relaties te signaleren, bespreekbaar te maken, te beoordelen en er adequaat op te reageren.

Kristin Janssens schreef ook een blog hoe je praat over seksueel grensoverschrijdend gedrag.