Eenzaamheid verhoogt risico op ouderenmishandeling en uitbuiting

18 december 2018

Uit onderzoek en de praktijkervaringen van professionals blijkt dat eenzaamheid de belangrijkste risicofactor is voor financiële, materiële en sociale uitbuiting van ouderen. Naar schatting één op de 20 ouderen (5%) heeft na het 65e levensjaar ooit te maken gehad met mishandeling, waarbij financiële uitbuiting met 3% het meest vaak wordt gerapporteerd. In dit artikel bespreken we de problematiek aan de hand van drie casussen uit de praktijk.

Slachtoffers van ouderenmishandeling ontvangen minder vaak bezoek dan ouderen die niet mishandeld worden. Vooral ouderen die zich ernstig eenzaam voelen, lopen een verhoogd risico op misleiding (Minderhout et al., 2015) en financiële, materiële en sociale uitbuiting. Ernstige eenzaamheid - het gemis aan betekenisvolle sociale contacten - weerhoudt ouderen er van om misleiding te doorzien en de uitbuiting als zodanig te ervaren en het te melden. Ze zijn bang het weinige contact dat ze hebben kwijt te raken.

Het eigen ‘niet pluis’-gevoel negeren ze

Uitbuiting voorkomen

Om uitbuiting te voorkomen, is het dus van belang dat er aandacht is voor de sociale gezondheid van kwetsbare ouderen. We bespreken deze problematiek aan de hand van enkele casussen en eindigen met de mogelijkheden die er zijn om uitbuiting te voorkomen. 

Casus 1: Verlies van regie

Een belangrijke oorzaak van eenzaamheid onder ouderen in het verlies van de partner. De eerste casus gaat hierover. Omdat de hoofdpersoon in deze casus zich sterk laat leiden door zijn behoefte aan dagelijks contact, zien we dat er misbruik wordt gemaakt van zijn situatie en dat hij uiteindelijk de regie over zijn leven verliest.

Twee maanden na het overlijden van zijn vrouw heeft een kwetsbare man van 76 jaar (hij heeft een bewindvoerder van wie hij € 50,00 leefgeld krijgt per week) een vrouw van 51 jaar in huis genomen. Hij kende haar als krantenverkoopster bij de supermarkt. In eerste instantie was er sprake van een (seksuele) relatie. De vrouw is echter gebleven en heeft veel van haar familie laten overkomen en zonder overleg in huis toegelaten. Na verloop van tijd wonen er 11 mensen in de driekamerwoning. Dit leidt bij de man tot spanningen en stress en hij gaat er (ook financieel) aan ten onder. 

Casus 2 Misleiding

Ook de wens tot ontmoeting en je relatieve rijkdom willen delen met arme medeburgers kunnen leiden tot financiële uitbuiting.

Een weduwe van 85 jaar kwam op straat regelmatig een man tegen. Ze had hem wel eens geld gegeven voor zijn ouders die in het buitenland wonen. De man woont niet in dezelfde gemeente en de weduwe weet ook niet wat hij doet of waar hij werkt. De man maakt verschillende afspraken met een notaris voor het wijzigen van het testament van de weduwe. Bij de gesprekken is hij steeds aanwezig. Mevrouw is welgesteld en wil deze kennis de helft van haar vermogen schenken bij overlijden. De notaris twijfelt of hij het testament moet aanpassen.

Casus 3: Medelijden en misleiding

Omdat ouderen de uitbuiting verbergen is het dus ook minder zichtbaar voor eventuele professionals met wie de oudere te maken heeft. Dit zien we in casus 3

Sinds enkele dagen heeft een man van 81 jaar een voor hem totaal onbekende dame van straat op gepikt. Zij is 45 jaar, spreekt goed Engels en verstaat ook Nederlands. Zij logeerde  eerst bij een ‘vriendin’. Volgens haar verwarrende verhalen is zij het huis uitgezet of uit eigen beweging weggegaan na een ruzie. De man vindt het gezellig dat de vrouw er is. Ze hebben namelijk een gezamenlijke hobby. De vrouw woont nu bij hem in en zij beweert dat ze nu samenwonen. De vrouw rookt wiet en drinkt overmatig alcohol. De man heeft spijt van zijn beslissing, maar kan niet tegen de vrouw op.

Een nieuwe vorm van ouderenmishandeling?

De meest bekende groepen plegers van financiële uitbuiting zijn familieleden, professionals en vrijwilligers. Maar in grote steden en ook daarbuiten is een nieuwe groep in beeld: studenten, dak- en thuislozen en asielzoekers. Zoals in de bovenstaande voorbeelden te lezen is, hebben ouderen vaak medelijden. ‘Plegers’ verleiden de oudere  om onderdak te geven of het testament te wijzigen, onder andere met zogenaamde babbeltrucs. 

Voorkomen van vereenzaming is voorkomen van uitbuiting

Verschillende partijen kunnen bij de preventie van eenzaamheid en uitbuiting een belangrijke rol spelen  zoals familie, vrienden, buren, ondernemers en vrijwilligers. Wij focussen hier op de rol van beroepskrachten in zorg en welzijn en bij banken, notarissen en politie. 

Eenzaamheid neemt toe

Eenzaamheid is tussen 2015 en 2017 toegenomen onder ouderen die ondersteuning krijgen vanuit de Wmo, concludeert het SCP in de rapportage Sociaal Domein 2017. Om uitbuiting te voorkomen, is het verstandig dat er aandacht is binnen de bestaande ondersteuning en zorg voor de sociale gezondheid van ouderen. Volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau moeten hulpverleners, zoals wijkverpleegkundigen, meer tijd en ruimte krijgen om het gesprek met cliënten te voeren over eenzaamheid.

Versterk waar kan het sociaal netwerk

Minstens zo belangrijk is dat er meer en beter gebruik gemaakt wordt van de lokale welzijnsorganisaties die de mogelijkheid hebben om cliënten, waaronder ouderen, te ondersteunen met het onderhouden en versterken van een sociaal netwerk.

Wat werkt bij de aanpak van eenzaamheid

Strengere indicatiestelling

Het SCP concludeert ook dat het aandeel 75-plussers dat huishoudelijke hulp en andere Wmo-voorzieningen gebruikt, is gedaald met 24%. Dat heeft waarschijnlijk te maken met de strengere indicatiestelling vanwege een gebrek aan financiën bij gemeenten. Het gevolg kan zijn: minder contact met professionals en minder kans op het signaleren van eenzaamheid en uitbuiting.  

Lokale allianties

Intussen wordt er gewerkt aan de uitbreiding van het aantal lokale allianties tegen financiële uitbuiting. Na de pilots, die in 2015 werden afgerond, is hun aantal gegroeid naar ruim 50. In deze lokale netwerken bundelen professionals hun kennis over financieel misbruik van ouderen. Lokale allianties zijn verschillend samengesteld; gedacht kan worden aan banken, notarissen, bewindvoerders, gemeenteambtenaren, wijkagenten, mantelzorgers en sociaal wijkteammedewerkers. Het streven is om er in elke gemeente een te hebben. 

Welk beleid hebben banken, notarissen en politie rondom financiële uitbuiting?

Seniorenadviseurs en stappenplannen

Banken, notarissen en politie hebben intussen ook hun beleid onder de loep gehouden en gewijzigd. Banken hebben speciale seniorenadviseurs die ouderen thuis helpen bij hun bankzaken, ouderen online en telefonisch bijstaan. Bijvoorbeeld via het instellen van een paslimiet of de opening van een zakgeldrekening. Ook geven zij tips om uitbuiting te voorkomen.

Andere initiatieven:

  • De Rabobank heeft een ‘Werkinstructie financiële uitbuiting’ ontwikkeld. Deze beschrijft de stappen die een medewerker van de Rabobank kan zetten bij vermoedens van financiële uitbuiting.
  • De Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB) heeft een stappenplan voor notarissen gemaakt waarin wordt beschreven wat zij kunnen doen bij een constatering of vermoeden van financieel misbruik. Het stappenplan moet de notaris praktische handvatten bieden. Dit stappenplan is een vertaling van de Wet Meldcode. Bij financieel misbruik moet de notaris ‘dienstweigeren’. Ook omvat het stappenplan nazorg.  
  • Het Redactieteam Bancaire fraude PolitieKennisNet heeft een Handreiking aangifte bij financiële uitbuiting van ouderen ontwikkeld.

Bronnen en verder lezen

Met dank aan Veilig Thuis Amsterdam voor de casuïstiek.