Ervaringsdeskundigen laaggeletterdheid gezocht

21 december 2020

In Nederland heeft 65 procent van de laaggeletterden het Nederlands als moedertaal. Vaak schamen zij zich ervoor dat ze basisvaardigheden missen. Daarom kloppen ze niet snel aan voor hulp en ondersteuning. ‘Taalambassadeurs’ of ‘ervaringsdeskundigen laaggeletterdheid’ kunnen hen over de streep trekken. In 14 gemeenten zijn zogeheten Innovatiekamers daarom bezig om meer van zulke taalambassadeurs te rekruteren.

Voor veel laaggeletterden in Nederland lijkt het alsof ze op een B-weg zitten en de oprit naar de hoofdweg niet kunnen vinden. De remedie lijkt zo klaar als een klontje: leren lezen, leren schrijven en/of leren rekenen dus. Maar voor velen is dat niet zo eenvoudig.

Ervaringen uit het verleden

Niet iedereen durft te vertrouwen op eigen kracht en kunnen, en vaak ook niet op steun van derden. Dat kan te maken hebben met ervaringen uit het verleden. Want wat als je vroeger geen of geen goed onderwijs hebt gehad? Omdat je opvoeders het niet belangrijk vonden, je moest werken omdat er anders geen geld was om te leven of omdat je juf of meester je onvoldoende ondersteunde als het niet lukte? Omdat je dyslectisch bent, problemen hebt met zien, wat trager bent dan anderen of concentratieproblemen hebt en niemand dat zag of snapte en je als ‘lastige leerling’ achter in de klas belandde? Of omdat je als ‘dom’ werd gezien en mensen dachten dat je het gewoon niet kon en jij het gevoel kreeg dat jou iets leren gewoon de moeite niet loonde?

'Er is een andere strategie nodig is om ze te verleiden'

Verleiden

Het lijkt logisch om voor laaggeletterden aanbod te creëren in bibliotheken, scholen of Taalhuizen of vrijwilligersorganisaties met allerlei projectnamen waarin taal centraal staat. Maar voor veel laaggeletterden werkt dit niet. Zeker niet voor de mensen die slechte ervaringen hebben opgedaan met leren: een dergelijke omgeving herinnert hen aan faalervaringen. Inmiddels weten we uit allerlei onderzoek, zoals onderzoek van Lost Lemon naar de verschillende typen laaggeletterden, dat er voor ieder type laaggeletterde een andere strategie nodig is om ze te verleiden om te gaan leren. Essentieel is steeds om de verbinding te maken met de leefwereld van de laaggeletterden en te snappen welke keuzes zij maken om stappen te zetten om zichzelf te helpen. De Processpecialisten deden onderzoek naar hoe laaggeletterden hun reis ervaren naar beter lezen en schrijven en gaven deze klantreis vorm met behulp van serious gaming. De methode Klasse! maakt gebruik van verschillende profielen om laaggeletterden te vinden, te benaderen en te werven.

Taalambassadeurs

Een belangrijke hulpbron bij het effectief vinden en bereiken van NT1 laaggeletterden (Nederlands als moedertaal) zijn zogeheten ‘taalambassadeurs’ of ervaringsdeskundigen laaggeletterdheid. Taalambassadeurs zijn ex-laaggeletterden die taalonderwijs hebben gehad en zich als ambassadeur hebben aangesloten bij de landelijke Stichting Belangenbehartiging Alfabetisering ABC. De stichting ABC is een vrijwilligersorganisaties voor en door laaggeletterden in Nederland. Zij komt op voor de belangen van laaggeletterden, verzorgen voorlichting vanuit hun eigen verhalen, testen websites en teksten op helderheid en organiseren ontmoetingen tussen taalambassadeurs om het leren van elkaar te stimuleren. Taalambassadeurs leveren een bijdrage aan de werving van cursisten voor taalonderwijs, participeren in testpanels of denken mee over beleid over taboedoorbreking. 
De Stichting Lezen en Schrijven en Bureau Maak en Vermaak deden onderzoek naar de meerwaarde van de inzet van ervaringsdeskundigen laaggeletterdheid en maakten een filmpje waarin de rol van de ervaringsdeskundige verder wordt uitgelegd.

'De meerwaarde van van Taalambassadeurs wordt breed onderkend.' 

Moeilijk vindbaar

De afgelopen jaren is de vraag naar Taalambassadeurs flink gegroeid, want hun meerwaarde wordt breed onderkend. Ook het actieprogramma Tel mee met Taal benadrukt in zijn aanpak 2020-2025 het belang van de inzet van deze ervaringsdeskundigen. De aanpak is gericht op het bereiken van meer mensen die Nederlands als moedertaal hebben en kinderen met (dreigende) taalachterstand, het verbeteren van algemene digitale vaardigheden en het vergroten van de kwaliteit van het beschikbare aanbod. 

Helaas wordt het steeds lastiger om aan de toenemende vraag naar Taalambassadeurs te voldoen, merkt ook de stichting ABC. Deze organisatie leidt Taalambassadeurs op. Tot tien jaar geleden leverden de ROC’s een grote bijdrage aan het vinden, enthousiasmeren van mensen om Taalambassadeur te worden. Vanwege de veranderde rol en financiering van ROC is daar momenteel nauwelijks nog sprake meer van. De toestroom naar de opleiding voor nieuwe Taalambassadeurs van ABC is daardoor sterk afgenomen.  

Innovatiekamers ABC

Om het probleem te tackelen, heeft Tel mee met Taal subsidie verstrekt aan de Stichting ABC om de inzet van ervaringsdeskundigen op het gebied van laaggeletterdheid te versterken. De aanpak laaggeletterdheid is gedecentraliseerd naar gemeenten. Om dat proces te versterken zijn binnen het project ‘Innovatie inzet Ervaringsdeskundigen Laaggeletterdheid bij gemeenten’ op verschillende plekken in het land zogenaamde innovatiekamers opgezet. Dit zijn samenwerkingsverbanden tussen lokale of regionale partners die samen op zoek gaan naar innovatieve werkwijzen om de inzet en werving van ervaringsdeskundigen laaggeletterdheid te bevorderen. 

Stichting ABC heeft in 14 gemeenten innovatiekamers opgezet die als doel hebben om

  1. nieuwe ervaringsdeskundigen laaggeletterdheid te vinden en op te leiden tot Taalambassadeur en
  2. hun inzet duurzaam in te bedden in lokale beleidssystemen. De innovatiekamers zijn geselecteerd op basis van een aantal criteria die als succes bevorderend naar voren kwamen uit een eerder onderzoek van de Stichting ABC.

Zo is bij gemeenten als Breda, waar innovatiekamers zijn gestart, interesse en draagvlak voor een duurzame aanpak van laaggeletterdheid. Ook is er een enthousiast netwerk dat potentiële ervaringsdeskundigen laaggeletterdheid een ontmoetings- en ervaringsplek kan bieden. 
Verder is er een projectleider aanwezig die de rol van netwerker en verbinder op zich neemt en in staat is de lokale samenwerking en infrastructuur te helpen versterken.

Corona

Corona maakt het lastig om grote stappen te zetten in het project. Maar de innovatiekamers blijven de verbinding zoeken met de doelgroep laaggeletterden. Zo namen innovatiekamers Rivierenland, Arnhem en NVN het initiatief voor een campagne voor de werving van ervaringsdeskundigen. Uiteindelijk bundelden zeven innovatiekamers de krachten en maakten vier wervingsfilmpjes (Taalambassadeur Martijn, Taalambassadeur José, Taalambassadeur Annet, Taalambassadeur Ria) voor elke rol waar een ervaringsdeskundige op kan worden ingezet. In de hoofdrol van de filmpjes steeds een andere ervaringsdeskundige. De filmpjes zijn te zien via het youtube-kanaal van de Almelose welzijnsinstelling Avedan.

De innovatiekamers doen daarnaast hun best om de ervaringsdeskundigen die geworven worden toe te leiden naar het geactualiseerde trainingsaanbod, waarin zij leren hun rol zo goed mogelijk in te vullen. Andere voorbeelden over hoe de innovatiekamers aan de slag zijn, zijn te vinden in de nieuwsbrieven van de Stichting ABC.

Movisie monitort de innovatiekamers en brengt de uitkomsten van deze monitor in beeld, zodat ook andere gemeenten en lokale partijen hun voordeel kunnen doen met de lessen die we leren. De komende maanden zullen we verslag doen van wat we ophalen en delen we een aantal praktijkverhalen.