Ervaringsdeskundigheid: hoe komt ervaringskennis tot zijn recht?

Vier vormen van ervaringskennis

10 februari 2021

Bij het versterken van de inzet van ervaringsdeskundigen bestaat veel verwarring. Onder meer over de vraag wat ervaringskennis eigenlijk is. Marc Mulder, ervaringsdeskundige bij Movisie onderscheidt vier soorten: de eigen ervaring als kennisbron, kennis over het inzetten van de ervaring in het gesprek, collectieve ervaringskennis en het delen en duiden van de kennis die je als ervaringsdeskundige hebt opgedaan.

Een voorbeeld: Terwijl de gehele kennisketen zich in het geval van de aanpak van schulden richt op gedrag en de positie van de schuldenaar, kun je als ervaringsdeskundige direct zien, of eigenlijk voelen, dat het daar wringt. Waarom sleutelen we aan de machteloze? De gesprekken met cliënten laten zien dat velen te lijden hebben onder dit uitgangspunt. In het gesprek ga je uit van begrip voor de machteloosheid en de gevolgen hiervan op het welzijn van de inwoner. Dit inzicht maakt het mogelijk om helpend te zijn in gesprekken met de cliënten maar het is ook kennis die gedeeld kan worden om van te leren. Door deze kennis te delen met hulpverleners, beleidsmakers en beslissers kan er beter rekening gehouden worden met de noden en wensen van de inwoners.

1. De eigen ervaring als kennisbron

Mijn eigen ervaring begint bij het proces van aanmelden bij hulpverlening nadat ik ben gestopt met mijn bedrijf. Ik word behandeld als een nummer en volgens een standaard procedure. Omdat mijn situatie niet standaard is, duurt het erg lang voordat ik hulp krijg: vier jaar in plaats van vier tot acht maanden. In deze periode loop ik vaak tegen een muur van bureaucratie en kom ik uiteindelijk in een situatie waarin er geen geld meer is om eten te kopen. Mijn maatschappijbeeld, zoiets kan niet in Nederland, valt in duigen. Maar het levensontwrichtende element is het feit dat ik zelf niets aan mijn situatie kan veranderen. Mijn zelfvertrouwen en eigenwaarde nemen af. Ik verloor alle sociale contacten, totdat ik vrijwel alleen kwam te staan. Uiteindelijk heb ik zelf met veel moeite stappen kunnen nemen om uit mijn situatie te komen. Dat was een langdurig en moeizaam proces. Deze beleving van een periode van almaar afnemende grip op het eigen leven en de weg om dit weer terug te krijgen is de kern van mijn ervaringskennis.

De ervaring waar we het over hebben is een beleving van een levensontwrichtende ervaring. Wat doet dit met je als persoon? Maar ook: welke elementen maken dat je dit probleem hebt kunnen overstijgen? Hoe ben je er mee omgegaan, wat ging goed en wat ging niet goed? Allemaal vragen waarop uit de eigen beleving antwoord gegeven kan worden en die de bron vormen van de ervaringskennis. Het delen van deze kennis motiveert anderen en helpt om inzicht te krijgen in de kansen die hulpverlening kan bieden en het ondersteunen bij het zoeken van mogelijke oplossingen.

2. Kennis over het inzetten van de ervaring in het gesprek

Nadat ik eindelijk was toegelaten tot de Wettelijke Schuldsanering (Wsnp) kwam ik langzaam weer bij mezelf. De structuur die het Wsnp traject mij bood leverde enerzijds nog wel stress op door de sollicitatieplicht, maar nam ook een deel van de druk weg, omdat er geen deurwaarders en incassobureaus meer aan de deur kwamen. Na enige tijd besloot ik vrijwilligerswerk te gaan doen, omdat ik mensen wilde helpen die schulden hebben. De wil om te helpen voorkomen dat mensen moeten meemaken wat ik heb meegemaakt was groot. Dit heb ik bijna twee jaar gedaan. Uiteindelijk werd ik gevraagd als schuldhulpverlener te komen werken bij een project waarbij we mensen opzoeken die vermoedelijk betaalproblemen hebben. In de drie jaar dat ik dit werk deed heb ik honderden gesprekken met inwoners gevoerd over hun financiële problemen. Hierdoor heb ik steeds beter leren herkennen hoe ik mijn ervaring kan inzetten in deze gesprekken. Inmiddels geef ik ook trainingen aan medewerkers van gemeenten over ‘het goede gesprek’. De ervaring leert welke elementen cruciaal zijn in het gesprek.

Op het moment dat je de kennis over je ervaring gaat inzetten in het gesprek, ontstaat er nieuwe kennis. Namelijk over hoe je de ervaring impliciet of expliciet kunt inzetten bij het helpen van anderen die zich in de situatie bevinden die jij ook ooit hebt meegemaakt. Om dit effectief te kunnen doen is het van belang dat je (ook) afstand hebt tot je eigen ervaring. Je kunt deze ervaring dan expliciet inzetten door te vertellen dat je zelf ook in de situatie hebt gezeten die iemand nu doormaakt. Dit zorgt voor herkenning, erkenning en hiermee een gevoel van verbinding en vertrouwen. Mensen in deze situatie geven aan dat zij makkelijker iets aannemen van iemand die een vergelijkbare situatie heeft meegemaakt. Ze zijn opener over de eigen situatie en hebben meer geloof in een goede afloop. 

Het hoeft echter niet hardop gezegd te worden, je kunt ook impliciet laten merken dat je een gedeelde ervaring hebt, door de manier van vragen stellen, de wijze waarop het gesprek verloopt en begripvol kunnen zijn. Naarmate je als ervaringsdeskundige meer van deze gesprekken met cliënten voert, wordt steeds duidelijker welke gedeelde ervaringen belangrijk zijn en welke wijze waarop je de ervaring inzet de meest positieve invloed heeft op het gesprek.

3. Collectieve ervaringskennis

In mijn werk speelt schuldgevoel een enorm grote rol. Bij veel gesprekken herken ik de gevolgen van schuldgevoel en schaamte, maar ook van onmacht. Voor mensen in een dergelijke situatie is vaak niet herkenbaar in hoeverre zij zelf verantwoordelijk zijn voor hun situatie. Er is nog weinig besef dat verantwoordelijkheid voor het ontstaan van een situatie iets anders is dan verantwoordelijkheid voor het kunnen vinden van een oplossing. Toen ik zelf in deze situatie zat wilde ik erg graag een oplossing vinden. Ik liep echter telkens tegen een muur van bureaucratie en regels. Pas veel later ben ik gaan beseffen dat ik op geen enkele mogelijkheid een oplossing kon vinden voor een probleem, maar dat ik er wel verantwoordelijk voor werd gemaakt. Een onoplosbare puzzel en een bron van psychisch leed. Dit besef is een som van eigen ervaring en de collectieve kennis opgedaan in alle gesprekken.

Ervaringsdeskundigen kunnen collectieve ervaringskennis inzetten om duidelijk te maken waar bepaald gedrag vandaan komt

Het voeren van vele gesprekken heeft tot gevolg dat er nieuwe kennis ontstaat. Kennis over elementen die gemeenschappelijk gedeeld worden in de verschillende ervaringen, ongeacht verschillen in omstandigheden. De overeenkomst in beleving is het collectieve element. De beleefde wanhoop, machteloosheid, onbegrip, eenzaamheid etc. is wat ons bindt en waar de herkenning ligt. Hierdoor kun je onderscheiden hoe levensontwrichtende situaties het leven van mensen beïnvloeden en hoe zij hiermee zijn omgegaan. Individuele ervaringskennis wordt zo verrijkt met meer collectieve ervaringskennis. Ervaringsdeskundigen kunnen die inzetten om duidelijk te maken waar bepaald gedrag vandaan komt of wat de uitwerking van maatschappelijke regels is op mensen in een ontwrichtende situatie. Daarnaast geeft de collectieve ervaringskennis betere handvatten bij het voeren van het gesprek.  

4. Het delen en duiden van collectieve ervaringskennis

Sinds maart 2019 ben ik ambassadeur voor de campagne ‘Kom uit je schuld’ van het ministerie van SZW. Hierdoor is er naast mijn rol van hulpverlener ook een nieuwe rol ontstaan. Het delen van mijn kennis. Zo heb ik onder meer voor een zaal vol belangrijke beslissers uit het sociaal domein en landelijke politiek mogen spreken, ben ik meerdere malen op televisie geïnterviewd en heb ik veel workshops gegeven op congressen en bijeenkomsten. Daarnaast ben ik vaak spreker bij diverse gemeenten die starten met vroegsignalering. Waar ik vaak tegenaan loop is dat er veel belangstelling bestaat voor mijn verhaal maar veel minder voor mijn kennis over oplossingen of beleid. Het ervaringsverhaal wordt gebruik als inspiratiebron maar de daaruit volgende ervaringskennis wordt niet ingezet om een beleidsrichting te bepalen of om te toetsen of beleid wel aansluit bij het belang van de inwoner. Het blijkt moeilijk om ook als gesprekspartner aan de beslistafel serieus genomen te worden.

Het delen van je kennis leert je hoe mensen reageren op je verhaal. Wat spreekt aan, welke elementen komen over, waarover bestaat onbegrip of onwetendheid, wat zijn de eye-openers? Het delen van kennis draagt bij aan verdere kennisontwikkeling.

Bij het duiden van ervaringskennis blijken er drempels te bestaan. Hulpverleners zitten soms niet te wachten op je verhaal, ze denken het allemaal al te weten of voelen zich bedreigd in hun rol als hulpverlener. Ook beleidsmedewerkers die al jaren bezig zijn de ‘juiste’ maatregelen in te voeren, zien een ervaringsdeskundige soms als een directe bedreiging van hun functioneren. Naarmate je dit vaker bent tegengekomen, wordt steeds duidelijker hoe je de ervaringskennis met hulpverleners, beleidsmedewerkers en beslissers kunt delen. Je krijgt inzicht in welke benadering werkt. Wat nodig is om uitvoerders open te laten staan voor je verhaal. Hoe je hier het beleid mee kunt beïnvloeden.

Overstijgende kennis

Toen ik in 2017 begon als schuldhulpverlener was er binnen de organisatie waar ik werkte geen oog voor mijn speciale rol als ervaringsdeskundige. Ik werd in een team gezet met mensen die hier niet op voorbereid waren en die een totaal andere achtergrond dan ik hadden. De eerste anderhalf jaar heeft dit tot veel moeilijkheden geleid. Eenzaamheid binnen het team, confrontaties en moeizame samenwerking. Iedereen is gelijk maar het team bevat zeven professionals en slechts één ervaringsdeskundige. Hiervan heb ik erg veel geleerd. Het inzetten van ervaringsdeskundigen kan niet zomaar, de collega’s moeten er klaar voor zijn, de organisatie moet er klaar voor zijn en je moet er zelf klaar voor zijn. Gelukkig stond ik sterk genoeg in mijn schoenen om door deze lastige tijd heen te komen. Hierdoor heb ik nu wel een veel beter beeld gekregen van de struikelblokken van deze inzet.

Alle vier soorten kennis die ik heb onderscheiden zijn gebaseerd op die levensontwrichtende ervaring. En alle vier zijn ze relevant in het werk van een ervaringsdeskundige, bijvoorbeeld bij het aannemen van een rol als ambassadeur of als ombudsman of als ‘luis in de pels’. In elk van deze rollen heb je ook weer veel te leren over de manier waarop je effect kunt bereiken. En ook daar doe je kennis in op. Als laatste is er nog de kennis over dit hele proces. Overstijgend denken over het inzetten van de ervaring, hoe dit werkt, maar ook over wat er nodig is om dit een goede plek te geven in onze samenleving en in organisaties. Dit is kennis die niet gebaseerd is op de ontwrichtende gebeurtenis maar kennis gebaseerd op de ervaring om als ervaringsdeskundige aan het werk te zijn. Wat is de betekenis van ervaringsdeskundigheid? Hoe zet je ervaringsdeskundigheid op een waardevolle manier in? Hoe geef je ervaringsdeskundigen een goed plek in een organisatie?

Belangrijk is dat we onderscheid maken tussen ervaringskennis, het verhaal wat de beleving met iemand persoonlijk gedaan heeft. Collectieve ervaringskennis waarbij het individuele verhaal verrijkt is met kennis over het gemeenschappelijk element uit de ervaring in gelijksoortige situaties. Ervaringsdeskundigheid waarbij de ervaringskennis wordt ingezet in gesprekken met mensen in gelijksoortige situaties en de inzet van ervaringsdeskundigheid bij ontwikkeling en uitvoering van beleid. Met name dat laatste, de inzet van de kennis van ervaringsdeskundigen bij de ontwikkeling en uitvoering van beleid verdient meer aandacht en een vaste plek aan de overlegtafel.

Lees ook het artikel ‘Beperk de financiële gevolgen van corona voor kwetsbare mensen’ op de website van Sociale Vraagstukken.