Feiten en cijfers van informele zorg in Nederland

30 juli 2020

Hoeveel mensen in Nederland zorgen voor een familielid, grootouder of andere naasten? Welke hulp bieden deze mantelzorgers? En hoeveel mensen bieden vrijwillige zorg? Movisie zet de feiten en cijfers op een rij met betrekking tot het ondersteuningsaanbod, samenwerking met professionals en de toekomst van informele zorg.

Wat is informele zorg?

Informele zorg bestaat uit mantelzorg en vrijwillige zorg. Het gaat om het vrijwillig en onbetaald verlenen van zorg of ondersteuning aan mensen met fysieke, verstandelijke of psychische beperkingen. Zorg en ondersteuning kan gaan om persoonlijke verzorging, huishoudelijke hulp, maar ook om vervoer, administratieve hulp of emotionele steun.  

Wat is het verschil tussen mantelzorg en vrijwillige zorg?

Bij mantelzorg gaat het over de zorg en ondersteuning van een familielid of lid in het huishouden. Er is een relationeel verband. Er zijn verschillende groepen mantelzorgers en vormen te onderscheiden. Denk aan mantelzorg in zorgintensieve situaties of in de palliatieve fase.

Vrijwillige zorg is hulp of zorg verleend door vrijwilligers, vanuit een georganiseerd verband. Tussen de vrijwilliger en de hulpvrager is vooraf meestal geen relatie. Vrijwillige zorg kent vele vormen, maar centraal hierin staat de persoonlijke aandacht voor de ander en meestal wordt de hulp één op één geboden. Het begrip vrijwillige zorg is breder dan alleen ‘zorg’, waarbij je snel denkt aan medische en persoonlijke verzorging. Het gaat nadrukkelijk ook om hulp of ondersteuning. Denk aan maatjesprojecten of het boodschappen halen voor een buurman.

Aantal mantelzorgers en zorgvrijwilligers

Cijfers uit 2016 laten zien dat 32% van de Nederlanders mantelzorg verleent aan anderen, dit zijn omgerekend ongeveer 4,4 miljoen mensen. Hiervan is 5% naast mantelzorger ook vrijwilliger binnen zorg en ondersteuning. Nog eens ongeveer 550.000 mensen zijn geen mantelzorger, maar wel vrijwilliger binnen zorg en ondersteuning.

feiten-en-cijfers-informele-zorg-aantal-mantelzorgers

Kenmerken van mantelzorgers

  • 17% van de mantelzorgers helpt langdurig en intensief (langer dan drie maanden en meer dan acht uur per week). Dit komt neer op ongeveer 750.000 mensen.
  • Bijna 2 miljoen mensen combineren hun werk (12 uur per week of meer) met het geven van mantelzorg.
  • Een op de vijf scholieren groeit op met een langdurig zieke naaste en ongeveer 3% geeft hierbij zelf intensieve hulp. (meer over jonge mantelzorgers)

Welke hulp geven mantelzorgers?

  • 77% gezelschap of emotionele steun.
  • 53% Ondersteuning bij vervoer.
  • 50% Meegaan naar medische hulp, zoals het ziekenhuis of de huisarts.
  • 45% Hulp in het huishouden.
  • 40% administratieve hulp of het coördineren van zorg die nodig is. 
  • 20% verzorging.

histogram met percentage en hulp

Voor wie zorgen mantelzorgers?

De relatie tussen mantelzorger en zorgontvanger kan verschillend zijn. Gemiddeld gezien zorgen mantelzorgers het vaakst voor ouders of schoonouders. Over het algemeen is de zorg voor een (schoon)ouder niet intensief, maar wel langdurig. Mantelzorgers die voor hun kind of partner zorgen doen dit vaak zowel langdurig als intensief (meer dan 8 uur per week). Mantelzorgers die voor een buur of vriend zorgen doen dit gemiddeld gezien vier uur per week.

  • 20% van de mantelzorgers zorgt voor iemand met dementie of geheugenproblemen
  • 14% van de mantelzorgers zorgt voor iemand met psychische problemen
  • 8% van de mantelzorgers zorgt voor iemand met psychosociale problemen
  • 6% van de mantelzorgers zorgt voor iemand met een terminale ziekte
  • 5% van de mantelzorgers zorgt voor iemand met een verstandelijke beperking

percentages wie mantelzorgers helpen

Welke vormen van ondersteuning gebruiken mantelzorgers?

In 2016 is er aan mantelzorgers gevraagd welke vormen van ondersteuning zij gebruik van maken. De meest gebruikte vorm hierbij is informatie en advies. Van de mensen die gebruik maken van respijtzorg, gaf 6 procent aan ondersteuning te krijgen van een vrijwilliger, 16 procent door dagopvang en 4 procent door logeervoorzieningen. Vaak is het iemand uit de eigen kring die mantelzorger op het ondersteuningsaanbod wijst

infographic uit het magazine zorg samen

Kenmerken zorgvrijwilligers

Belangrijk om te weten is dat ongeveer de helft van de vrijwilligers in zorg en ondersteuning zelf ook mantelzorger is. Ook geeft 15% van de zorgvrijwilligers aan ook in de zorg te hebben gewerkt.

  • 6 op de 10 vrijwilligers in de zorg en ondersteuning is vrouw (4 op de 10 is man)
  • De meeste vrijwilliger zijn tussen de 55 en 64 jaar oud
  • 23 procent van de vrijwilligers in de zorg en ondersteuning werkt daarnaast nog 32 uur per week of meer.

Vrijwilligers in de zorg of ondersteuning doen dit vanuit verschillende organisaties. Je kan hierbij denken aan vrijwilligersorganisaties, via zorginstelling, maar ook religieuze organisaties zoals de moskee en de kerk. Daarnaast zijn er ook vrijwilligers die dit niet in georganiseerd verband doen. 16 procent geeft aan zich in te zetten in twee of meer instellingen.

Welke hulp geven zorgvrijwilligers?

Vrijwillige zorg omvat een breed scala van hulp en ondersteuning aan jong tot oud. Voorbeelden zijn projecten die worden gecoördineerd door verschillende (vrijwilligers)organisaties die vrijwilligers en deelnemers, vaak een specifieke doelgroep, met elkaar in contact brengen, zogeheette maatjesprojecten. Een andere vorm respijtzorg. Dat is zorg waarbij tijdelijk de volledige zorg overgenomen wordt van de mantelzorger. Bekijk ook de infographic over vormen van vrijwillige zorg.

Welke hulp geven zorgvrijwilligers?

Vrijwillige zorg omvat een breed scala van hulp en ondersteuning aan jong tot oud. Voorbeelden zijn projecten die worden gecoördineerd door verschillende (vrijwilligers)organisaties die vrijwilligers en deelnemers, vaak een specifieke doelgroep, met elkaar in contact brengen, zogeheette maatjesprojecten. Een andere vorm respijtzorg. Dat is zorg waarbij tijdelijk de volledige zorg overgenomen wordt van de mantelzorger.

Mantelzorgers maken nog niet altijd gebruik van mantelzorgondersteuning

Er kunnen verschillende redenen zijn waarom mantelzorgers geen beroep doen op mantelzorgondersteuning. Één op de drie mantelzorgers is niet op de hoogte van mantelzorgondersteuning. Over het algemeen zijn mantelzorgers van kinderen of naasten met een verstandelijke beperking vaker op de hoogte van ondersteuningsmogelijkheden dan mantelzorgers van (schoon)ouders of naasten met een terminale ziekte. Ook zegt een kwart van de mantelzorgers die behoefte heeft aan ondersteuning dat zij de weg naar ondersteuning niet kennen.

'Een kwart van de mantelzorgers zegt de weg naar ondersteuning niet te kennen'

Daarnaast hebben gemeente de taak om mantelzorgers te ondersteunen door het aanbieden van ondersteuning. Ook de ondersteuning vanuit gemeenten wordt nog niet altijd gebruikt doordat mantelzorgers vinden dat zij onvoldoende kennis hebben over de mogelijkheden, de informatie hierover niet duidelijk genoeg is en er bureaucratie heerst rond de aanvraag van ondersteuning.

Wat vinden mantelzorgers over de samenwerking met professionals?

De samenwerking van mantelzorgers en professionals gaat vaak goed. Driekwart van de mantelzorgers die te maken hebben met professionals zegt de zorg goed met die professionals te kunnen bespreken. Toch zijn er wat knelpunten aan te wijzen tussen deze partijen. Zo geeft ruim de helft van de mantelzorgers aan het gevoel te hebben dat zorgprofessionals geen oog voor hen hebben. Daarnaast geeft een klein deel (4%) aan vaak een verschil van mening te hebben met een professional en zegt bijna de helft niet de mogelijkheid te hebben om mee te beslissen.  

Hoe ziet de toekomst van informele zorg er uit?

De Nederlandse bevolking wordt gemiddeld steeds ouder. Ook willen of moeten ouderen steeds meer op hoge leeftijd zelfstandig een huishouden blijven voeren, waardoor het aanbod van mantelzorg ook steeds belangrijker wordt. Wat zijn de voorspellingen over de vraag en het aanbod van mantelzorg?

  • Waar in 2018 nog ongeveer 5 mantelzorgers waren per zorgontvanger (75- plussers), zal dit in 2040 zijn gedaald naar ongeveer 3 mantelzorgers per zorgvrager.
  • Ondanks dat de regionale verschillen in de toekomst zullen afnemen, zal het aantal mantelzorgers per zorgvrager in de krimpregio’s lager zijn dan bijvoorbeeld in de Randstad. 
  • Verwacht wordt dat in 2040 het verlenen van mantelzorg steeds meer door ouderen wordt gedaan.