Fysieke ontmoeting tijdens de coronacrisis: wanneer wel en niet?

Afwegingskader fysieke ontmoeting

8 april 2020

Hoe ga je als sociaal werker om met fysieke ontmoeting tijdens de coronacrisis? Nabijheid en presentie zijn kernelementen van je werk en nodig om de mensen waarmee en voor wie je werkt zo goed mogelijk te ondersteunen. Sociaal werk is immers aangemerkt als ‘cruciaal beroep.’ In dit artikel geven we een kader dat sociaal werkers helpt om zorgvuldig afwegingen te maken.

Hierbij hebben wij gebruik gemaakt van het afwegingskader opgesteld door het Nederlands Jeugdinstituut, voor professionals die werken met kinderen, jongeren, ouders en andere opvoeders.

Wel of geen fysieke ontmoeting?

Onder ‘fysieke ontmoeting’ verstaan wij dat mensen elkaar zien in levende lijve, maar elkaar hierbij niet hoeven aan te raken. Vaak wordt dit face-to-face contact genoemd. Het gaat dus om contact anders dan telefonisch en online contact. De coronacrisis heeft tot gevolg gehad dat deze fysieke ontmoetingen, zoals huisbezoeken, afspraken op kantoor en bijeenkomsten en activiteiten in de wijk voor buurtbewoners in de eerste periode van de crisis grotendeels zijn afgezegd, om het virus niet verder te verspreiden. Maar continuïteit van zorg en ondersteuning is van belang, ook tijdens deze crisis. Dit plaatst ouderenwerkers, schuldhulpverleners, opbouwwerkers, jongerenwerkers, wijkteammedewerkers en werkers in de maatschappelijke opvang voor een dilemma: wel of geen fysieke ontmoeting? Hoe zwaar wegen de gezondheidsrisico’s op tegen de risico’s van verergering of het ontstaan van sociale problemen? Met het verstrijken van de weken en de aangekondigde versoepeling van maatregelen moeten we kijken hoe we verder vooruit kunnen, met waar mogelijk meer mogelijkheden voor ontmoeting en contact.

Een aantal voorbeelden van sociale risico’s:

Afwegingen bij het bieden van continuïteit van zorg en ondersteuning 

De huidige situatie vraagt om maatwerk en om steeds opnieuw te bekijken welke ondersteuning en welk contact hier het beste bij past, rekening houdend met de gezondheid(srisico’s) van jezelf en je doelgroep en de geldende overheids- en organisatierichtlijnen. Hieronder geven wij aan welke afwegingen je daarbij als sociaal werker kunt maken.

  • Blijf in contact. Het is van wezenlijk belang om contact te behouden met de doelgroep, zodat men weet dat ze er niet alleen voor staan, een aanspreekpunt hebben en jij een vinger aan de pols kunt houden. Als contact niet of slecht telefonisch of digitaal lukt, is dat een reden om face-to-face contact te overwegen. Sociaal werk is benoemd als cruciaal beroep: dit betekent dat je als sociaal werker niet zonder meer kunt zeggen dat je thuis werkt.
  • Wat zijn de wensen, behoeften en mogelijkheden van de inwoner met betrekking tot passende ondersteuning en face-to-face contact? Ook in relatie tot gezondheid: informeer de inwoner over risico’s en overwegingen.
  • Zijn er andere manieren van communicatie mogelijk en hoe kunnen deze voor dit moment zo toereikend mogelijk worden ingezet? Kies waar mogelijk voor andere vormen; verderop vind je suggesties en handige links.
  • Hoe ernstig maak ik me zorgen om de inwoner? Is er sprake van een hoog risico op ernstige sociale problematiek, zoals huiselijk geweld, psychiatrische crisis, suïcide, sociaal isolement en het niet kunnen voorzien in de basisbehoeften zoals voeding en onderdak? Dit kan een goede reden zijn voor een fysieke ontmoeting.
  • Welke waarden komen in het geding als er wel of geen fysieke ontmoeting plaatsvindt? Denk hierbij aan waarden als gezondheid, veiligheid, menswaardigheid, nabijheid en rechtvaardigheid.
  • Wat zegt jouw kennis en ervaring met betrekking tot de situatie en de inwoner(s)? Vertrouw hierbij ook op je intuïtie of onderbuikgevoel, dat is immers jouw geïnternaliseerde ervaringskennis.  
  • Wat zijn afspraken die je organisatie / jij en je collega’s onderling gemaakt hebben? Raadpleeg bij twijfel altijd een collega en/of leidinggevende.
  • Wat vind je zelf? Behoor je misschien zelf tot de risicogroep of heb je andere (persoonlijke) zorgen? Bespreek dit met collega’s en overweeg of fysieke ontmoeting verstandig is of dat wellicht beter een collega kan gaan. Lees meer op de site van de BPSW.
  • Kan ik mij bij een fysieke ontmoeting aan de algemene richtlijnen houden? Bekijk hieronder hoe te handelen om volgens die richtlijnen te werken.

Houd je aan de richtlijnen

Als je face-to-face contact aangaat, zorg dan dat je je bij de fysieke ontmoeting aan de richtlijnen van het RIVM kunt houden. Verder:

  • Bereid de afspraak goed voor, vraag daarbij naar de gezondheid van degene waarmee je de afspraak hebt, en maak het niet langer dan noodzakelijk.
  • Overweeg waar dit het meest veilig kan: bij iemand thuis, buiten of op kantoor? Mits het kantoor uiteraard open is en voldoende mogelijkheden biedt om aan de richtlijnen te voldoen. Sociaal Werk Nederland ontwikkelde een handreiking over werk in gebouwen / locaties met aandachtspunten voor de afspraken die je maakt met mensen.
  • Zijn er gezondheidsklachten, bij een inwoner of diens gezinsleden / huisgenoten of bij jezelf? Lees de adviezen omtrent het contact met met wie al dan niet klachten heeft die wijzen op het coronavirus.
  • Mensen met een verlaagde weerstand vanwege een chronische ziekte of andere aandoeningen en 70-plussers hebben een verhoogd risico op een ernstig beloop wanneer zij besmet raken. Overweeg hierbij goed of een fysieke ontmoeting noodzakelijk is.

Lees meer adviezen

Oplossingsrichtingen

Er zijn grote verschillen zichtbaar in hoe organisaties en professionals de richtlijnen vertalen naar de vormgeving van door hen geboden zorg en ondersteuning. Soms zijn deze in eerste instantie strakker geïnterpreteerd dan wat binnen de kaders mogelijk bleek, uiteraard met het oog op het beperken van gezondheidsrisico’s. Met het verstrijken van de tijd en de noodzaak tot continuïteit van zorg worden steeds meer mogelijkheden en alternatieven gezocht en benut. Een greep daaruit om behulpzaam te zijn bij de afwegingen en vormgeving van zorg en ondersteuning in deze tijd:

Alternatieve communicatiemiddelen
Vraag naar waar iemand behoefte aan heeft en bekijk of dat – op een alternatieve manier - geregeld kan worden. Dit kan bijvoorbeeld ook vaker kort telefonisch contact zijn, of door derden of lokale initiatieven in te schakelen of door wel kort op bezoek te gaan, maar niet naar binnen te gaan bijvoorbeeld. Denk hierbij wel goed aan de privacy-richtlijnen.

Wanneer telefonisch en/of online contact houden met de doelgroep wordt ingezet, zijn er diverse mogelijkheden. Denk hierbij wel aan veiligheid en wat er binnen je organisatie mogelijk is. In het BPSW Coronadossier vind je informatie over veilig online contact. Voor telefonisch contact heeft onder andere Valente een praktische handleiding opgesteld. Sociaal Werk Nederland verzamelt ook voorbeelden van alternatieve manieren en ook op zorgvoornu.nl zijn meer tips over hulpverlening  en contact op afstand te vinden.

Aandacht voor het gemis aan nabijheid
Het bespreken van ‘het missen van contact met anderen’ is nu veel minder met een taboe omgeven. Alleen het delen hiervan kan al een opluchting zijn (‘ik ben niet de enige’) en voor anderen herkenning opleveren. Bekijk voor praktische tips over het bespreken van gevoelens van eenzaamheid 'In gesprek over eenzaamheid'. Wijs mensen eventueel ook op de mogelijkheden van bijvoorbeeld de Luisterlijn, waar iedereen, altijd en anoniem, contact mee kan zoeken via telefoon of chat.

Openstelling op afstand
Organisaties gaan verschillend om met de openstelling van kantoren. Veel organisaties zijn al druk bezig zich in te richten op een 1,5 meter samenleving met behulp van routing en hulpmiddelen als plexiglas. Daarmee kunnen inwoners toch op kantoor worden geholpen met vragen (en wordt de 1,5 meter tussen hulpverlener en bezoeker en bezoekers onderling gewaarborgd). Sociaal Werk Nederland maakte een handreiking over het werken in gebouwen / locaties. Hierbij is het nog steeds belangrijk dat er zich niet teveel mensen in de ruimte bevinden. LSA bewoners ontwikkelde een invulprotocol dat laat zien waar je aan moet denken en waar je een beslissing over moet nemen als buurthuizen en wijkcentra veilig open willen gaan. Als je alle punten en vragen doorloopt, heb je aan het eind van de rit een protocol op maat voor je organisatie. Lees meer over het invulprotocol van LSA bewoners.

Jongerenwerk vindingrijk
Ook het jongerenwerk in Nederland wordt grotendeels op een andere manier ingericht. Veel van de communicatie naar jongeren toe en (groeps)activiteiten, verlopen nu online of telefonisch. Jongeren kunnen op die manier toch hun hulpvragen bespreken met anderen. Het betekent niet dat de jongerenwerkers niet meer op de straat te vinden zijn. De ontmoetingsplekken van jongeren worden aangegrepen om hen bewust te maken van het coronavirus en de getroffen maatregelen en om zorgelijke signalen uit de wijk toch op te vangen. Een mogelijkheid om toch de nabijheid te behouden is het organiseren van een wandeling, waarbij een luisterend oor kan worden geboden. Ook hierbij is het van belang dat samenkomst in een groep voorkomen wordt en de anderhalve meter afstand bewaard wordt. Meer informatie is te vinden via het channel jongerenwerk.

Lokale (buurt)initiatieven
Overal in het land ontstaan lokale initiatieven die erop gericht zijn om kwetsbaren in de samenleving met praktische hulp te ondersteunen en om een luisterend oor te bieden voor hen. www.nlvoorelkaar.nl is bijvoorbeeld een van de platforms waar lokale bewoners met elkaar in contact kunnen komen om hulp te bieden of om een vraag te stellen. Op grote schaal benut het sociaal werk deze initiatieven al om mensen met elkaar te verbinden. Inwoners kunnen elkaar ondersteunen door bijvoorbeeld boodschappen te doen, een warme maaltijd te verzorgen, telefonisch contact en een gezellig praatje aan te bieden. Kijk voor meer voorbeelden ook op www.buurtwijs.nl/corona.

Dagbesteding zoekt alternatieven
Medewerkers van de dagbesteding proberen contact te houden met hun cliënten. Uit inventarisatie blijkt dat ongeveer een derde van de dagbesteding is gesloten. Dat heeft grote consequenties voor deelnemers, hun naasten en de dagbesteding zelf. Movisie heeft aantal tips opgesteld om de dagbesteding te continueren in tijden van corona, contact te blijven houden en alternatieve vormen te vinden.

Wijknetwerk, blijf ook in contact!
Het is van groot belang, naast deze getroffen maatregelen, in contact te blijven met betrokken sociale partners, zowel op inwoner als op wijkniveau. De maatschappelijke organisaties gezamenlijk zien veel meer wat er gebeurt bij de inwoners en dit maakt het mogelijk om in samenwerkingsverband hen goed te blijven ondersteunen. Denk hierbij aan wijkagenten, wijkverpleging en huishoudelijk hulp, huisartsen, woningbouwverenigingen en Veilig Thuis. Probeer mogelijkheden te creëren om in gezamenlijk overleg te blijven.  

Kijk voor afwegingkaders in de Ggz, jeugd en dak- en thuislozen opvang op de website van het RIVM.

Heb je aanvullingen of ideeën? Laat het weten door contact op te nemen met Barbara Panhuijzen of Julia Ketel.

Coronadosssier

Dit artikel is onderdeel van een dossier waarin wij kennis verzamelen over het coronavirus. Heb jij een vraag die Movisie kan beantwoorden? Tips of noemenswaardige initiatieven? Stuur dan een e-mail naar Hans Alderliesten, h.alderliesten@movisie.nl.

Naar het dossier