Helden gezocht voor maatschappelijke vernieuwing

Boekrecensie Het Vooruitvinders Kompas
artikel - 29 januari 2016

In het groeiende koor van verkondigers van transitie en transformatie zijn weer twee nieuwe zangers opgestaan. Jorn Bruining en Tom de Haas schreven het boek Het Vooruitvinderskompas: voor leiders van maatschappelijke innovatie. Dat alleen al is goed nieuws, als je erin gelooft dat woorden onze werkelijkheid kunnen scheppen: hoe meer mensen zeggen dat het systeem verandert, hoe groter de kans dat het gebeurt.

Oproep tot actie

Bruining en De Haas zijn firm believers in de nieuwe tijd. Ze hebben hun boek als een pamflet geschreven. Hun oproep tot actie is bedoeld voor “al die mensen die het verschil willen maken.” En dát zijn de vooruitvinders: ze willen naar voren én ze moeten daarvoor de gebaande paden verlaten. Want “de maatschappij is zo in beweging, dat zij niet anders kan dan ingrijpend veranderen. De ontwikkeling voltrekt zich, of we willen of niet. Dat vraagt om heldenenergie. Om mensen die het avontuur instappen.”

Concrete hulpmiddelen

Het mooie van Het Vooruitvinderskompas is dat het boek niet doet aan vage vergezichten. Bruining en De Haas bieden concrete hulpmiddelen voor iedereen die de reis wil aangaan. Dat doen ze aan de hand van de onderdelen van het kompas. Ze beschrijven achtereenvolgens één bron, vijf waarden en vier bakens. En laten via voorbeelden zien dat het avontuur succesvol kan verlopen.

Nieuwe waarden

De bron, dat is wat Wouter Hart de bedoeling noemt: waartoe ben je als mens, team, organisatie, gemeenschap op aarde? Welke waarde voeg je toe en voor wie? Wat wil je bijdragen? Een helder antwoord op dergelijke vragen vormt de basis.

Als de bedoeling van een organisatie of initiatief duidelijk is, kan deze uitgewerkt worden in lijn met wat de auteurs nieuwe waarden noemen. Anders samenleven en organiseren zijn gebaseerd op deze waarden:

  • Eigen kracht: het gaat om zelfregie en zeggenschap, “de overtuiging dat je eigen keuzes kunnen maken bijdraagt aan de kwaliteit van leven.”
  • Doe het samen zelf: mensen zoeken elkaar op om samen vorm te geven aan hun eigen leefomgeving.
  • Duurzaamheid: zoals de Canadese Haida-indianen zeggen: “we erven de aarde niet van onze voorouders, we lenen haar van onze kinderen.”
  • Tijdelijke verbindingen: steeds meer “verbinden mensen zich organisch en intuïtief op basis van kennis, drijfveren en focus.” Organisaties zijn lang niet altijd meer het juiste platform daarvoor.
  • Vertrouwen: ervan uitgaan dat mensen de juiste intenties hebben en zullen handelen in het belang van de grotere gemeenschap waarvan zij deel uitmaken.

Het spannende van deze waarden is dat er voor mij minstens twee paradoxen in zitten. Deze tijd vergt van mensen dat ze tegelijk hun eigen kracht centraal stellen én dat ze in allerlei gemeenschappen gezamenlijk werken aan een beter leven voor allen. En we spannen ons in voor een duurzame samenleving maar doen dat steeds vaker in tijdelijke verbanden. Dat kan alleen maar werken als die vijfde waarde, vertrouwen, ruimschoots aanwezig is en gevoed wordt. En als we het einddoel stevig voor ogen houden.

De reis van de held

Gelukkig zijn er ook nog bakens in deze verwarrende tijden. Bruining en De Haas noemen er vier:

  • Persoonlijk leiderschap
  • Business modelling
  • Teamontwikkeling
  • Netwerken en coöperaties

Voor het eerste baken grijpen de auteurs terug op de Reis van de Held van Joseph Campbell. In feite is dit het hart van het boek, omdat niet alleen de individuele vooruitvinder, maar ook teams, organisaties, initiatieven en gemeenschappen als held beschouwd kunnen worden. Deze archetypische held wordt opgeroepen een zware reis naar onbekend gebied te maken om daar na vele beproevingen het elixer te vinden dat de wereld vooruit zal helpen. Cruciaal in de metafoor van de held is dat hij een hoger belang dient dan zichzelf. De held is een dienend leider. En niet onbelangrijk: iedereen kan een held zijn.

Van waarden naar waarde

Oké, de held is met een duidelijke bedoeling en een stevige waardenset op pad, maar wat gaat hij eigenlijk doen? Welke waarde gaat hij voor wie toevoegen? De auteurs introduceren het Business Model Canvas van Alex Osterwalder als een praktisch hulpmiddel om in co-creatie te komen tot nieuwe waardeproposities.

Die zijn nodig omdat veel organisaties hun hele manier van werken en hun dienstverlening radicaal anders moeten gaan organiseren om nog betekenis te hebben in deze snel veranderende tijd. Daarmee is het vinden van een nieuw business model op zich al een heldenreis.

Overigens bedacht ik me al lezend dat we het, zeker in onze sector, misschien eerder over een Value Model Canvas zouden moeten hebben: het gaat in deze tijd niet in de eerste plaats om het creëren van Business maar van waarde. En die waarde is al lang niet meer alleen financieel, maar steeds vaker ook maatschappelijk, sociaal, cultureel en ecologisch.

Samen kom je verder

Het derde en vierde baken gaan vervolgens over het werken in teams en in netwerken. In de woorden van Bruining en De Haas: “Teams bevatten het verborgen potentieel van de organisatie.” Ze pleiten voor zelfsturing en zelforganisatie vanuit de logica dat teams steeds meer verantwoordelijk worden voor het hele proces van een organisatie. Relatief kleine eenheden kunnen snel inspelen op dat wat zich aandient. Daarbij is cruciaal dat teams geholpen worden om met én van elkaar te leren. En dat verantwoordelijkheden laag liggen, medewerkers taakvolwassen zijn en teams zelf ook tijdelijk kunnen zijn.

Dezelfde principes zijn van toepassing op de samenwerking tussen organisaties, initiatieven en gemeenschappen. Netwerken zijn “open en flexibel” en ontwikkelen zich voortdurend. Ze centreren zich rond de maatschappelijke opgaves die ertoe doen. En de deelnemers voegen allemaal hun eigen waarde toe om zo het gemeenschappelijk doel te dienen. Van de vooruitvinder vraagt deze flexibele netwerkbenadering binnen en tussen organisaties vooral een houding die gericht is op het blijvend creëren van vertrouwen.

We can be heroes

Wat aanspreekt in Het Vooruitvinderskompas is dat het geen stappenplan biedt maar hulpmiddelen om het avontuur aan te gaan. Om tot maatschappelijke innovatie te komen, is er immers geen recept. Wel helpt het om te weten waarvandaan je vertrekt, welke kant je uit wilt en wat je onderweg kunt tegenkomen. De vragen die Bruining en De Haas daarbij op meerdere plaatsen in het boek stellen, zetten aan tot het vinden van antwoorden. Van mij had een aantal cases verder uitgewerkt mogen worden om zo nog beter te leren hoe een heldenreis kan verlopen. Maar ook zonder dat is duidelijk dat, om David Bowie te parafraseren, “we can be heroes, for more than one day.”

Bestelinformatie

Het Vooruitvinderskompas is te bestellen via www.avontuurvandeheld.nl

Reacties

Reageer op dit artikel

5 + 6 =
Los deze eenvoudige rekenoefening op en voer het resultaat in. Bijvoorbeeld: voor 1+3, voer 4 in.