Het herstelproces van mannen die seksueel misbruik hebben meegemaakt

Wat werkt?
artikel - 31 maart 2015
Wat moeten hulpverleners én mannen die seksueel misbruik hebben meegemaakt, weten over het herstelproces? Dit artikel is een eerste aanzet om deze vraag te beantwoorden vanuit publicaties van vier praktiserende hulpverleners. Drie onderwerpen keren in alle publicaties terug: voorlichting en informatie (over wat seksueel misbruik is en wie welke verantwoordelijkheid heeft), overleven en overlevingsgedrag en verwerken.

Informatie over de fasen in het herstelproces van mannen die seksueel misbruik hebben meegemaakt is van groot belang. Hulpverleners kunnen daarmee hun interventies afstemmen op de fase waarin de cliënt zit, zodat hij beter wordt geholpen. Mannen die misbruikt zijn, weten waar ze aan toe zijn en in welke fase ze verkeren.

Voorlichting en informatie

Veel plegers misleiden hun slachtoffers met verkeerde informatie. Omdat veel mannelijke slachtoffers in hun kindertijd misbruikt zijn, geloven ze vaak (ten dele) nog steeds wat hen toen is wijsgemaakt. Ze geloven dat ze het zelf wilden (ze raakten opgewonden) en/of dat ze zelf mede verantwoordelijk waren. Het belangrijkste doel van de hulpverlening is, wat er gebeurd is in het juiste perspectief plaatsen. Dit houdt in het slachtoffer duidelijk maken dat zij:

  • als kind werden misleid;
  • de situatie en gevolgen niet konden overzien;
  • nooit schuldig kunnen zijn aan wat een volwassene hen aandeed.

Sommige overlevingsstrategieën zijn tijdelijk behulpzaam, maar uiteindelijk schieten ze altijd tekort.

Overleven en overlevingsgedrag

Seksueel misbruik is in de kern misbruik van vertrouwen. Mensen die als kind misbruikt zijn, vertonen daarom wantrouwend gedrag, ook wel ‘overlevingsgedrag’ genoemd. Hulpverleners moeten weten welk overlevingsgedrag typisch mannelijk is:  

  • Herdefiniëren van opvattingen over mannelijkheid. Sommige mannen worden enorm kwetsbaar, anderen juist erg agressief en dominant in hun opvattingen en gedrag.
  • Gevoelens van schaamte voor de eigen kwetsbaarheid. ‘Een man is geen slachtoffer’ en/of sterk bagatelliseren van wat er is gebeurd.
  • Verwarring over seksuele voorkeur. Mannen worden vaak door mannen misbruikt en hebben tijdens het misbruik lichamelijke opwinding (erectie, orgasme) ervaren.
  • Gevoelens beheersen door sterk te rationaliseren.

Daarnaast gebruiken mannen - net als vrouwen die seksueel misbruikt zijn – dissociëren als overlevingsstrategie. Dissociëren is de emotionele beleving van het misbruik loskoppelen van wat er fysiek gebeurt. Later kan dit leiden tot herbelevingen en problemen met intimiteit en seksualiteit. Overlevingsstrategieën gaan op de lange termijn tegen het slachtoffer werken. Dit is een reden waarom veel mannen er zo lang over doen om hun ervaringen te verwerken. Ze moeten eerst op een punt komen dat ze zich realiseren dat er maar één weg overblijft: de rechtstreekse confrontatie aangaan met de pijn, en de illusie van controle via andere wegen loslaten. Dat punt vormt het uur van de waarheid, het moment waarop mannen een beslissing nemen om ‘iets’ te doen met hun ervaringen. Mannen – zo is bekend – wachten vaak veel langer met hulp zoeken dan vrouwen, soms tot ze met hun rug tegen de muur staan.

Verwerken

De weg naar verwerking is niet snel en gemakkelijk, terwijl mannen dat wel graag zouden willen. Onderweg komen mannen obstakels tegen die deels te maken hebben met manieren die de pleger heeft gebruikt om het slachtoffer te laten zwijgen en die lang doorwerken: dreigementen (angst), omkopen, leugens, misbruik van de loyaliteitsgevoelens van de jongen en van andere betrokkenen.

Als hulpverlener is het goed om op de hoogte te zijn van de verschillende fasen bij verwerking en je cliënt te helpen met het doorlopen ervan.

Fasen of stappen

In de vier publicaties worden fasen in de verwerking genoemd en processen die van belang zijn. Schouten (2013) is daarin het meest expliciet.

Erkenning

Schouten en Hutsebaut noemen de eerste stap ‘Erkennen wat je hebt meegemaakt en de gevolgen’. Schouten stelt dat het belangrijkste obstakel daarbij bagatelliseren is. Veel mannen blijven maar tegen zichzelf zeggen dat het allemaal niet zo erg was, dat het toch maar een enkele keer plaatsvond etc. Pas later in het leven komen mannen er achter dat ze veel moeite hebben met relaties door het misbruik. Hutsebaut zegt dat mannen aan het begin van het verwerkingsproces nog heen en weer geslingerd kunnen worden tussen weten en geloven dat het gebeurd is en ontkennen of bagatelliseren. Achtergronden van dit proces zijn: het is te pijnlijk om er aan te denken; ze willen geen familieleden beschuldigen of iemand waarvan ze dachten dat ze ‘ervan hielden’ verliezen; ze willen liever niet aan die boot schudden en alles de ogenschijnlijke kalme zee laten die het nu lijkt te zijn. (Hutsebaut, 2011, pag. 15). Hierin klinkt door dat wanneer de pleger een familielid is, loyaliteit en relatieve gemoedsrust belangrijke krachten zijn die slachtoffers ervan weerhouden om het gebeurde onder ogen te zien. Gartner (2005) noemt de start van het verwerkingsproces verantwoordelijkheid nemen om zichzelf te helpen, waarbij hij een onderscheid maakt tussen ‘verantwoordelijkheid nemen voor je gedrag, je volwassen verantwoordelijkheden, je overtuigingen, je herstel, je vertrouwen en je relaties met anderen’.

Het zwijgen doorbreken

‘Het doorbreken van het zwijgen’ is de volgende stap, waarmee de obstakels voor het eerst worden overwonnen. Lew (2004) adviseert mannen om te blijven zoeken en vertellen totdat er echt naar hen geluisterd wordt, omdat dat helend werkt. Voor hulpverleners is het belangrijk om de eerste voorzichtige onthullingen serieus te nemen en er op door te vragen. Want daarbij kunnen nog steeds de twijfels over misbruik en de consequenties ervan aanwezig zijn. Vertrouwen speelt daarbij een grote rol. Wat geeft de cliënt prijs, wat niet en wanneer? Schouten noemt dit voor de mannelijke cliënt een oefening om zijn zelfvertrouwen weer terug te krijgen: ‘Maak van je verhaal iets kostbaars, iets wat van jou is.’ ‘Vertellen’ kent vele creatieve vormen: schrijven, beeldende kunst, film (Lew, 2004). Hulpverleners kunnen dit proces ondersteunen en stimuleren.

Verbreken innerlijke relatie met pleger

Een onderwerp dat alle auteurs noemen als stap in het herstel is ‘Het verbreken van de innerlijke relatie met de pleger’. De pleger en zijn gedrag hebben dan namelijk geen (symbolische) macht meer over je. Schouten noemt dit ‘het loskomen van je verhaal, je ervaring’. Hutsebaut verwoordt dit met de uitspraak dat mannen slachtoffer geweest zijn, maar nu geen slachtoffer meer zijn. Lew geeft aan dat je dan de innerlijke vastberadenheid voelt om nooit meer je te laten onderwerpen en dat je respect verdient. Lew tekent daarbij aan dat de levensechte confrontatie met de pleger niet het doel is van herstel, maar een middel kan zijn. Hulpverleners kunnen dit proces ondersteunen door na te gaan op welke momenten en in het contact met wie dit nu speelt en hoe daar verandering aan te brengen.

Betekenis geven

Verwerken is een langdurig proces. 'Betekenisgeving aan de ervaring' is de laatste fase ervan. Op orde zijn met de dader/pleger en het besluit of je de dader kan vergeven of niet. Deze fase maakt de ervaring eigenlijk pas af. Leer een antwoord te vinden op de vraag: ‘Dit heeft mij moeten overkomen omdat…..’ of: ‘Als ik dit niet had meegemaakt dan had ik niet….’. Eigenlijk geef je na alle verwarring en pijn een positieve wending aan de ervaring, geef je er zin en betekenis aan. (Schouten, 2010). Lew maakt in het hoofdstuk ‘Moving on’ duidelijk dat dit process nooit eindigt: ‘There is no specific moment when recovery ends (…) you begin a journey of exploration and education’.

Geraadpleegde bronnen

  • Lew, M. (2004). Victims no longer. New York: Harper, tweede herziene editie.
  • Gartner, R. (2005). Beyond betrayal: taking charge of your life after boyhood sexual abuse. Hoboken: Wiley.
  • Hutsebaut, C. (2011). Gekwetste jongens, heldhaftige mannen. Carine Hutsebaut.
  • Schouten, P.J. (geraadpleegd in 2013. Seksueelmisbruik.info.

 

Reacties

Als maker van de documentaire Frozen Kids, over mannen die als kind seksueel musvruikt zijn, verwijs ik graag naar de website http://www.frozenkids.nl

Ik ben een 50+ man die enkele jaren na een scheiding langzaamaan steeds meer werd overvallen door 'zieke' herinneringen uit mijn verleden. Alsof er steeds meer deuren en laden opengingen met foto's en films die ik eerst nog niet kon plaatsen, maar die steeds meer vormgaven aan structureel misbruik op zeer jonge leeftijd en later als puber door verkrachting en chantage door een vertrouwde bekende. Jarenlang had ik dit verstopt en jarenlang de deksel erop gehouden door kei en keihard te werken en een dominante, bijna agressieve manier van omgaan met mensen en zaken. Altijd in controle willen zijn.
Inmiddels heb ik moeten stoppen met werken, ben al meer dan twee jaar in therapie en heb nog vrijwel geen zicht op een afronding, ook door een gemis aan wat het leven nog voor mij zou kunnen betekenen. Werken gaat niet meer, contacten met mensen zijn moeizaam, de therapie is steeds in losse stappen, dan gericht op angst, dan weer op emotie regulatie, dan weer op depressie. En met iedere nieuwe therapie ook weer een nieuwe psychiater en psychologen. Ondanks dat ze allemaal tot dezelfde organisatie behoren is er nauwelijks samenhang. Ik zit nog steeds in fase 1. Mijn zelfbeschadiging, dat ik anderhalf jaar geleden ontdekt heb om mijn emoties te begrenzen en de controle enigermate te kunnen behouden om niet te dissociëren of nog erger, maakt dat ik nog niet geschikt wordt geacht voor een PTSS therapie. En dus begin ik weer met een nieuwe emotie regulatie therapie. De enige keer dat ik mij redelijk veilig voelde was toen ik 6 maanden in een angstkliniek was opgenomen. Helaas mocht het niet langer en zijn we ook toen niet aan de PTSS behandeling toegekomen. Opname tegenwoordig is al helemaal moeilijk door alle bezuinigingen. Vandaar ook de vele 'verwarde' mensen op straat.
Kortom, ik voel me gesterkt door de verhalen hier, want ik ben niet alleen. Ik weet echter ook dat een symptoom is voor het feit dat er geen eenduidige en goed werkzame therapie is voor misbruikslachtoffers. Therapieën zijn meer afhankelijk van budgetten tegenwoordig en (te) rigide behandelplannen met geen of nauwelijks enige patiënten autonomie dan van een persoonlijke benadering. Vertrouwen is de eerste vereiste voor de therapie, wij zijn die namelijk al op hele jonge leeftijd kwijt geraakt. In de kliniek heb ik tot twee keer toe meegemaakt dat een vrouwelijke patiënt met een misbruikverleden, dit zeer tegen haar zin in PTSS therapie met een mannelijke behandelaar moest verwerken. Een absolute farce! Alsof je een vrouwelijk slachtoffer van verkrachting haar verhaal en alle details aan een mannelijke agent verplicht te vertellen.
Ik heb nog onmiskenbaar veel boosheid in me, daar moet ik verder voor behandeld worden. Ik snap ook dat de PTSS therapie daarin de belangrijkste stap is. Maar ik zie ook dat alleen in Nederland al er veel verschillende inzichten zijn over hoe dit aan te pakken. Maar als patiënt heb je niet veel keus anders dan toch maar te vertrouwen in de therapeut en psychiater die je de komende therapie weer tegenover je ziet. En het slikken van de pillen die er bij horen.

Beste P.
Het is heel naar om te lezen dat u er zo op latere leeftijd pas achter bent gekomen wat u is overkomen. Maar het is goed om te lezen dat u manmoedige stappen zet om het misbruik dat u overkomen is onder ogen te zien en te verwerken.
U schrijft dat u 'al twee jaar' in therapie bent en dat de afronding daarvan nog niet in zicht is. Daaruit maak ik op dat u wel sterke behoefte hebt aan een perspectief en op afronding.
Wat me verbaasd is dat u - met iedere nieuwe therapie - weer een nieuwe set behandelaren krijgt. Dat is bij uw problematiek niet de meest geëigende weg. De rol van de therapeut is namelijk om de cliënt weer te leren vertrouwen te hebben in anderen - dat is de kern van het probleem: geschonden vertrouwen.
Misschien heeft u voldoende financiële middelen om een deskundig theapeut te betalen zonder vergoedingen vanuit de zorgverzekering. Maar ook zonder dat, zou u kunnen kijken op onze site www.seksueel.info. Daar vindt u informatie over instellingen die hulp bieden. Een andere goede site en collectief van hulpverleners is www.seksueelmisbruik.info.
Ik wens u heel veel succes op uw verdere levenspad. Mocht u nog vragen hebben, dan kunt u mij mailen.

Na 25 jaar psychische en serieuze lichamelijke problemen is bij mij ook de aap uit de mouw gekomen. Misbruikt zijn door mijn moeder...diep weggestopt. Zo diep dat alleen mijn lijf het nog wist en een uitweg zocht in bloedingen, verlammingen en een burnout. Er is nog steeds veel woede. Ook richting maatschappij, die het altijd over vouwen en kinderen als slachtoffer gaat en waarvoor het zoveel rmakkelijker is om daarmee naar buiten te komen. Vrouwen kunnen dus ook dader zijn; laat dat ook maar eens gezegd zijn.

Beste Mk,
Je boosheid en woede om het onbegrip vanuit je omgeving en de samenleving over het feit dat ook moeders dit hun zoons (en ook dochters) kunnen aandoen, vind ik heel begrijpelijk.
Ik bewonder tegelijkertijd je moed om hier voor uit te komen en te erkennen wat je is overkomen. In de eerste plaats voor jezelf. Want jezelf erkenning geven is de eerste belangrijke stap. Als seksueel misbruik vroeg in je leven heeft plaatsgevonden, heb je er ook minder woorden voor. Maar je lichaam weet het wel en herinnert zich alles nog. Betekenis vinden voor wat je lichaam je vertelt in de vorm van klachten is een heel zwaar proces. Professionele begeleiding van een lichaamsgerichte therapeut die er respectvol en met veel steun en warmte mee omgaat is daarbij van groot belang. Ik hoop dat je die gevonden hebt. Anders zou je in mijn artikel kunnen klikken op de link naar het netwerk www.seksueelmisbruik.info van Peter John Schouten.
Ik wens je heel veel sterkte toe.

Fijn dat de expertise van Peter John Schouten in dit stuk zo duidelijk naar voren komt. Deze man is een autoriteit op het gebied van hulpverlening aan mannen na seksueel misbruik.
Overigens hebben zowel vrouwen als mannen dezelfde behoefte aan dezelfde voorlichting én niet te vergeten hun directe omgeving. Na de afgelopen jaren veel met voormalig slachtoffers m/v van seksueel misbruik binnen de RKkerk gewerkt te hebben, is het voor mij wel helder geworden dat beide seksen tegen veel dezelfde dingen aanlopen voor ze in therapie gaan, maar dat het verwerkingsproces inhoudelijk wel anders verloopt en ook de behoeften anders zijn. Wat gelijk is, is dat zowel mannen als vrouwen een meerwaarde ervaren wanneer ze door ervaringsdeskundigen voorgelicht worden over de gevolgen van trauma, de verwerking daarvan en de rol van de hulpverlener in dit proces. Inmiddels bestaat er het voorlichtingsprogramma 'Trauma en Herstel in Beeld', een voorlichtingsprogramma vanuit het ervaringsdeskundige perspectief. Mocht je hier meer over willen weten, neem dan gerust contact met mij op.
Vriendelijke groet,
Marie Louise

Beste Marie Louise,
Dank je voor je reactie. Dat er veel overeenkomsten én verschillen zijn tussen mannen en vrouwen en dat het verwerkingsproces anders verloopt verbaast mij, als deskundige op het terrein van seksespecifieke hulpverlening niet.
Genderspecifiek gedrag, verwachtingen en het omgaan met emoties speelt daarbij ongetwijfeld een grote rol.
Als het voorlichtingsprogramma is beschreven in de vorm van een handleiding, is het misschien een idee om het aan te melden bij de databank huiselijk geweld van Movisie.

Beste Els en Therese,
Hartelijk dank voor jullie beider reacties op mijn artikel. Het maakt nog eens duidelijk dat het herstelproces veel meer en zwaarder is dan alleen een rouwproces waar je doorheen gaat. Vooral het loskomen van de band met de pleger is de zwaarste periode.
Voor sommige mensen is het misschien goed om het van te voren te weten. Voor anderen misschien niet, omdat ze er dan zó tegenop gaan zien dat ze er niet meer aan durven te gaan staan of het uitstellen, want uiteindelijk kun je er niet omheen denk ik. Belangrijk is om te ontdekken en te weten dat als je misbruik of mishandeling hebt meegemaakt, het iets met je heeft gedaan in het contact met anderen: beschadiging van vertrouwen. En dat je er zelf iets aan kunt en moet doen om dat weer te herstellen. Dat je als volwassene niet blijft hangen in de slachtofferpositie. Je hebt het meegemaakt, maar je bent niet meer het kleine kind. Dat is wat Carine Hutsebaut ook zegt in een van haar publicaties, die ik je kan aanraden overigens!
Nogmaals hartelijk dank voor deze reacties en het impliciete compliment voor mijn artikel.
Het maakt dat ik nog meer bevrediging ontleen aan het schrijven ervan!

Wat verhelderend zijn die 4 fasen!
Toen ik in fase 2 zat, dacht ik al zowat klaar te zijn met mijn verwerking.
Achteraf moest toen de heftigste periode nog komen.
Ik ben blij nu met de 4e fase bezig te zijn, maar vind het wel jammer dat ik vooraf deze stappen niet kende. Dat had misschien een heleboel twijfel en teleurstelling in mezelf (ben ik er nou nóg niet klaar mee?) kunnen voorkomen.

eens, Els. misschien zou elke therapeut dit lijstje moeten hebben en uitdelen. en elke lotgenotenvereniging. Wij al Stichting Revief gaan het in ieder geval op onze site zetten!

Reageer op dit artikel

12 + 3 =
Los deze eenvoudige rekenoefening op en voer het resultaat in. Bijvoorbeeld: voor 1+3, voer 4 in.