'Learning by doing' op de Zuid-Afrikaanse manier

Leren organiseren in de participatiesamenleving
artikel - 30 maart 2015
foto bij Learning by doing op de Zuid-Afrikaanse manier

In Nederland gaan we er te makkelijk van uit dat bewoners zelfredzaam zijn en zelf hun bezigheden kunnen organiseren. Dat geldt echter lang niet voor iedereen. In Zuid-Afrika is het uitgangspunt anders: daar wordt begonnen met het leren organiseren van de gemeenschap als geheel. Deze Zuid-Afrikaanse manier vindt toepassing in Nederland.

Zowel de Nederlandse als de Zuid-Afrikaanse bevolking beseft sinds enkele jaren dat de overheid niet al haar sociaaleconomische zorg en issues op het gebied van welzijn en culturele problemen zal oplossen. Dit heeft in beide landen een andere achtergrond. In Zuid-Afrika moest de bevolking zich heel goed organiseren, want er was geen democratie. In de jaren negentig kwam die democratie er eindelijk en daarmee verdween de organisatiegraad. De mensen gingen ervan uit dat vanaf dan de overheid zou zorgen voor werk, inkomen en veiligheid. Het heeft hen twintig jaar gekost om zich te realiseren dat dit niet gebeurde. En pas de laatste jaren groeit het besef dat alleen door actieve burgers een groot deel van de maatschappelijke problemen kan worden opgelost.

Bewoners in Zuid-Afrika die groente willen verbouwen kopen een stuk grond en beginnen. In Nederland moeten bewoners vaak de ruimte veroveren om hun plannen zelf uit te voeren.

In Nederland was er sinds eind jaren zestig van de twintigste eeuw een periode waarin de overheid sociale en maatschappelijke verplichtingen van de samenleving overnam. Dit is echter sinds de economische crisis niet in die mate vol te houden. Ook bewoners organiseren zich meer zelf, net als in Zuid-Afrika. Zij vinden vaak betere, creatieve oplossingen en een meer gedeelde financiering voor problemen in de samenleving.

Het verschil tussen de twee landen is vanuit welke basis bewonersgestuurde ontwikkeling kan bestaan. In Nederland hebben bewoners te maken met een overheid die veel regels en procedures voorschrijft. Soms nodig voor veiligheid en kwaliteit, soms overregulering en wantrouwen van de overheid. Het nadeel is de grote regeldruk, de bureaucratie en de veel te lange procedures. Bewoners in Zuid-Afrika die groente willen verbouwen kopen een stuk grond en beginnen. In Nederland moeten bewoners vaak de ruimte veroveren om hun plannen zelf uit te voeren.

Dr. Gavin Andersson is één van de meest gerenommeerde internationale experts in bewonersgestuurde wijkontwikkeling. De methodes van Gavin Andersson en zijn collega’s zijn zo succesvol dat ze tot ver buiten het Afrikaanse continent weerklank hebben gevonden. Het Afrikaanse woord Kwanda (doe het zelf) vat deze methodes krachtig samen.

Het ASW heeft samen met Diversity Joy en de gemeente de uitdaging opgepakt om deze Zuid-Afrikaanse methode te gebruiken voor het ontwikkelen van Nederlandse buurten. Dit is mogelijk door de betrokkenheid van E-motive, een programma vanuit Oxfam Novib met inzet van Movisie. Lees de E-publicatie Kwanda Amsterdam die hierover verschenen is.

Integrale aanpak

Een kernpunt van Kwanda is: leren jezelf te organiseren en leren samenwerken met anderen. Voor het informeel leren in buurtinitiatieven en bewonersondernemerschap kent Kwanda een zogenaamde integrale aanpak. De volgende punten staan hierbij centraal:

  • Veel tijd voor intake, gericht op relatielegging
  • Aandacht voor ‘wanneer zijn mensen zelf tevreden?’
  • Haalbare eisen stellen
  • Leren om eigen ervaringen en emoties onder woorden te brengen
  • Verplicht samen praktijkleren
  • Aandacht voor meer aspecten dan alleen de component werk. Achterstand en verloren zelfvertrouwen heeft ook effect op het gebied van opvoeding, geweld, schulden, gebroken relaties etc.

Dit is een aanpak die bij uitstek werkt en duurzame resultaten oplevert. Leren is ‘elastisch opleiden’, met docenten/coaches in de praktijk en op de plaats waar daadwerkelijk gewerkt wordt.

Kwanda is een complexe uitdaging in een maatschappelijke dynamiek. Deze uitdaging kan vanuit vier invalshoeken benaderd worden:

  1. Wat werkt? Mechanismen als ervaringsleren door volwassenen
  2. Wie werkt? De bewoners als bepalende actoren. Het tot stand brengen van leiderschap in een gemeenschap
  3. Waar te werken? Het publieke domein en privaat ondernemerschap. Lokaal en landelijk
  4. Waartoe te werken? Gericht op de integrale ontwikkeling van een community, op meerdere terreinen tegelijkertijd, door de bewoners zelf

Veranderen van de macht

Kwanda is gericht op het verschuiven van de positie van kwetsbare burgers. Van drager van problemen naar eigenaar van oplossingen. Deze verschuiving van perspectief is een van de lastigste rolwisselingen door bewoners met achterstanden. Drie aspecten vragen hierbij om verandering:

  1. Verandering van zowel het individuele als het collectieve zelfbeeld. ‘Ik kan wel iets’, ‘wij kunnen het verschil maken’. En verandering van de rol van de professional: van het hebben van antwoorden en hulp naar het coachen van het proces.
  2. Werken op basis van gelijkwaardigheid terwijl verschillen blijven bestaan. Professionals en bewoners kunnen gelijkwaardig functioneren als partners, ook al zijn ze verschillend van achtergrond, opleiding en motivatie.
  3. Eigenwaarde ontsluiten en leren samenwerken vraagt dat je jezelf duidelijk kunt meedelen, dat je kunt luisteren en het collectieve kunt verwoorden. Taal zorgt voor grip op de werkelijkheid.

Leiderschap

Wat is leiderschap? Hoe leren mensen een gemeenschap als onderneming democratisch te leiden? Een factor is het aanspreken en binden van authentiek talent. Dit hebben we geleerd uit het organiseren van vrijwilligers. Functies zijn niet het uitgangspunt, maar het authentiek talent van personen. Deze talenten vormen het uitgangspunt voor taken, die vervolgens door de gemeenschap verdeeld worden.

Laat problemen gebeuren in plaats van ze te voorkómen, zodat de gemeenschap de kans krijgt om ervan te leren.

Voor een coach in dit leerproces is het vaak goed om problemen niet te voorkómen, maar dingen te laten lopen, ook de mislukking. De gemeenschap krijgt zo de kans om hiervan te leren. Het succesvol oplossen van problemen op één gebied sterkt de bewoners in hun eigenwaarde en trots bij de aanpak van een ander probleemgebied.

Ten slotte is collectief leiderschap ook het vermogen om ‘nee’ te zeggen tegen een medebewoner als die niet waar kan maken wat in een rol verwacht wordt en nodig is. Daarmee leert een gemeenschap de basis van democratie: zelforganisatie, leiderschap, verantwoording in dialoog, open feedback en opvolging bij disfunctioneren.

Om buurtondernemerschap ruimte te geven is ander leiderschap van professionals en overheid nodig. Wethouders en ambtenaren moeten in hun politieke strategie ruimte vinden om beginnende zelforganisaties te steunen en rugdekking te geven als dat nodig is. Er zelf zijn als een doorbraak niet tot stand komt in de systeemwereld, in plaats van te beschermen en te pamperen.

Joost van Alkemade en Hansje Langedijk

Een team van de Hogeschool van Amsterdam onderzocht bewonersgestuurde wijkontwikkeling in drie pilotgebieden en schreef hierover een rapport (pdf).

Kijk naar een filmpje over E-motive day 2015 (YouTube).

Reacties

Reageer op dit artikel

6 + 7 =
Los deze eenvoudige rekenoefening op en voer het resultaat in. Bijvoorbeeld: voor 1+3, voer 4 in.