Nieuw lokaal samenspel urgenter dan ooit

De vraag om een omslag in denken en handelen bij gemeenten

12 december 2017

Met de gemeenteraadsverkiezingen en de Omgevingswet op komst is investeren in de vernieuwing van het samenspel tussen gemeente en inwoners actueler en urgenter dan ooit. De behoefte aan nieuw lokaal samenspel is duidelijk aanwezig, maar vergt ook een omslag in denken en handelen van gemeenten. Dus sluit aan bij de energie die er is en maak werk van vernieuwende inwonerbetrokkenheid!

Als gevolg van de decentralisaties en de omslag naar de participatiesamenleving gonsde het al van de oproepen aan inwoners om verantwoordelijkheid te nemen en eigen kracht te tonen. Zo kunnen ze meedoen, meedenken en meebeslissen over gemeentelijk beleid en de invulling van hun eigen leefomgeving.

Mondige burgers

Burgers zijn mondiger en willen steeds meer invloed hebben op hun eigen leefomgeving op tal van terreinen. Inwoners zijn steeds vaker actief betrokken: bij een groeiend aantal zorg- en energiecoöperaties, in de vorm van zelfbeheer bij buurthuizen, ouderparticipatie, crèches, en als meedenkers over de inrichting van voorzieningen in buurt, wijk of stad. Maar hoe zorg je er nu voor dat inwoners, partners in de wijk en (sociaal) ondernemers echt de ruimte krijgen om zelf, of samen met de gemeente, initiatieven te ontwikkelen waarbij zij kunnen meedenken en meebeslissen over beleid en uitvoering? Het anders denken en handelen van gemeenten is een lastige veranderopgave die aandacht vraagt.

Wethouder Harry Bakker van de gemeente Drimmelen: ‘Als gemeente ben je er voor de samenleving. Je hebt een beperkt aantal tools, maar de samenleving vraagt om meer. Zeker met de decentralisaties kwamen er meer taken op ons af en nam het budget af. Juist omdat inwoners hoge verwachtingen hadden, werd onze insteek om meer zaken samen op te pakken. Onze ambitie is dat er intern meer verbreding in kijken en handelen plaatsvindt. Dat ambtenaren en afdelingen breder kijken dan hun eigen terrein en afdeling en niet redeneren vanuit de gedachte ‘van wie is het project, oh dus dan hoef ik er niks mee’. De Omgevingswet zien we als aangrijpingspunt, daar zit ook een cultuuromslag in.’

Aan de slag met nieuw lokaal samenspel?
Wilt u in uw eigen gemeente een impuls geven aan het samenspel met inwoners om samen beleid te ontwikkelen? Meer inspiratie of kennis delen met collega’s en inhoudelijke experts? Movisie organiseert regelmatig burgerbetrokkenheid labs over veranderingen in het samenspel tussen gemeenten en inwoners. Schrijf u in voor de Movisie Nieuwsbrief en blijf op de hoogte.

Ingesleten werkwijzen en verhoudingen

In de participatieve democratie hebben burgers invloed op beleid dat door overheden gevoerd wordt. De Nederlandse School voor Openbaar Bestuur (NSOB) onderscheidt vier rollen voor de overheid: aan de ene kant de rechtmatige en de presterende overheid en aan de andere kant de samenwerkende en de responsieve overheid. Juist de tendens naar deze laatste sturingsrollen vraagt om een andere opstelling en manier van werken van de gemeente. En dat betekent een omslag in houding en gedrag, die meestal niet vanzelf tot stand komt vanwege ingesleten werkwijzen en verhoudingen. Voor gemeentelijke bestuurders is van belang dat ze zich afvragen hoe zij zelf en het gemeentelijk apparaat kunnen meebewegen met de maatschappelijke dynamiek.

Wim Groeneweg, burgemeester van Vianen: 'Een collega werkzaam op het terrein van buitenruimte en speelplaatsen die gewend was om vooral in regels te denken kreeg ineens een aantal jochies aan de balie. Ze vroegen of er niet wat aan de skatebaan gedaan kan worden, want volgens hen moest die nodig aangepast worden. Tot hun verbazing ging hij met ze mee om de situatie te bekijken en vroeg hen vervolgens om een plan te maken. Die jochies vielen van hun stoel: ze hadden niet verwacht dat ze mochten meedenken. Ze hebben een plan gemaakt en een collega gaat nu kijken hoe hij het naar de uitvoering kan vertalen.’

Vormgeven aan de interne omslag

Uit een recente verkenning van Movisie bij een aantal gemeenten, komt naar voren dat er in tal van gemeentehuizen ‘binnenshuis’ gewerkt wordt aan het realiseren van die gewenste omslag. Dat gebeurt op veel verschillende manieren. De inhoud van een ‘gereedschapskist’ voor ambtenaren varieert van trainingen burger- en overheidsparticipatie, het uitlichten van voorbeeldgedrag en het inzetten van spelvormen waarin al dan niet met inwoners samen gereflecteerd wordt op het eigen handelen. Zo werd in Waddinxveen een Lagerhuisdebat georganiseerd, in Dordrecht een placemaking project uitgevoerd, en werd in Veenendaal een aandelenspel gespeeld om publiek ondernemerschap te stimuleren.

In 2016 organiseerde de gemeente Waddinxveen een Lagerhuisdebat met vijftig bewoners en vijftig ambtenaren, leden van de gemeenteraad en het college van B&W. Hiermee wilde de gemeente de dialoog stimuleren en ambtenaren laten kijken naar hun eigen rol, houding en gedrag. Het werd een groot succes. De burgemeester sloot het debat af met de woorden: ‘We gaan verder met de cultuuromslag, we willen en kunnen niet meer terug’. Projectleider Peter Kops: ‘Het debat heeft wel het een en ander losgemaakt bij ambtenaren en college. Je ziet wel dat collega’s gaan veranderen, gaan meebewegen. Zo ging een collega van mij van wie ik het juist niet had verwacht in het kader van een onderhoudsproject bewoners actief bij dit proces betrekken. Dit was bij hem eerder niet denkbaar.’

De interne omslag bij gemeenten vindt vooral plaats door met inwoners en hun initiatieven in gesprek te gaan. In de gemeenten Gooische Meren en Utrecht werden gesprekstafels georganiseerd rondom maatschappelijke vraagstukken. Daar schuiven inwoners, vrijwilligersorganisaties, ambtenaren en raadsleden aan. De gemeente Amersfoort organiseerde een stadsgesprek met maatschappelijke organisaties om gezamenlijk de ijkpunten voor een nieuw vrijwilligerswerkbeleid te bepalen. Deze manier van werken vraagt van ambtenaren dat zij leren dergelijke gesprekken te faciliteren, en vooral te luisteren in plaats van het al bedachte beleid uit te leggen.

Betrekken van minder voor de hand liggende inwoners

De volgende stap die sommige gemeenten nemen is het aangaan van experimenten met nieuwe participatievormen in het meedenken en in beperkte mate meebeslissen over nieuw of bestaand beleid. Vaak gaat het de gemeente dan om het bereiken van andere inwoners dan de ‘usual suspects’ en om het betrekken van groepen wiens stem minder makkelijk wordt gehoord, zoals licht verstandelijk beperkten (LVB’ers), mensen met een psychische beperking en jongeren met en zonder zorgvraag.

Ira van Montfoort, organisatieadviseur bij de gemeente Dordrecht: 'We willen beter aansluiten en reageren op de dynamiek van de samenleving. Misschien kun je dan, met partners in de stad, toewerken naar een echte samenlevingsagenda. Aanvullend op een college of raadsprogramma, of misschien in plaats daarvan'.

Vliegwiel van de democratische vernieuwing

Om de veranderende verhoudingen tussen overheid en inwoners te verhelderen ontwikkelde Movisie, samen met enkele partners, het vliegwiel van de democratische vernieuwing. De essentie van dit model is dat de traditionele verdeling van meedoen door inwoners, meedenken door raden en meebeslissen door de gemeenteraad verandert. Als de raderen van het vliegwiel in beweging komen, heeft dat consequenties voor alle betrokken spelers. De gevraagde nieuwe rol van inwoners betekent dus dat ook de rollen van ambtenaren en raadsleden (dienen te) veranderen.

In veel gemeenten zien we dat er in de volle breedte een duidelijke beweging naar meer samenwerking is en aanzetten tot een integrale aanpak. Het nieuwe samenspel vindt tot nu toe echter voornamelijk plaats in het meedoen. Dat uit zich in tal van voorbeelden waarin ‘scharrelambtenaren’ makelen en verbinden tussen de gemeentewereld en processen enerzijds en de integrale blik van energieke burgers die iets willen maar de weg niet weten. Ook stimuleringspotjes voor initiatieven of een soepele omgang met regels en bestemmingsplannen komen veel voor.

Cor Smit, gemeentesecretaris gemeente Drimmelen: ‘Mensen moeten het zelf verinnerlijken, je moet verandering niet verplichten, maar verleiden. Daar geloof ik stellig in. We hebben interne sessies met ambtenaren georganiseerd, inclusief de Facilitaire Dienst, om de ontwikkelingen in de samenleving te vertalen naar hun eigen praktijk. Wat betekent het voor je functioneren als gemeente en wat betekent het voor jouw functioneren als ambtenaar? Daarna hebben we een gereedschapskoffer ontwikkeld met instrumenten als een interne Meet en Match, en goede voorbeelden uitgelicht’.

Op weg naar het hart van het vliegwiel

Waar de echte uitdaging ligt, is in het gezamenlijk en integraal werken aan meedoen, meedenken en meebeslissen: het hart van het vliegwiel. In de praktijk schuren de participatieve en de representatieve democratie nogal eens: mogen inwoners echt beslissen over de inzet van gemeenschapsgeld, en hoe garandeer je dat dit representatief en inclusief gebeurt? Welke rol heeft de gemeenteraad als in samenspel tussen ambtenaren, college en inwoners breed gedragen beleidsvoorstellen ontwikkeld zijn? Wie is verantwoordelijk als er tijdens de uitvoering van gezamenlijke initiatieven iets mis loopt? Dit soort vragen zal de komende jaren centraal staan bij het verder versterken van het nieuwe lokale samenspel. En het versterkt elkaar ook nog eens. De beantwoording van deze vraagstukken kan zo worden vormgegeven dat deze meteen al bijdraagt aan de interne omslag: in plaats van het zelf binnen het gemeentehuis te bedenken, kan het ook gelijk in de combinatie van ambtenaren, inwoners en raadsleden!

DemoCreatiespel
7Zebra’s en Movisie hebben samen het DemoCreatiespel ontwikkeld om gemeenten te ondersteunen bij de omslag. Het spel helpt inwoners, ambtenaren en raadsleden om in oefensituaties of concrete cases tot een gedragen besluit te komen. Met begrip voor elkaars standpunten. Deelnemers ervaren wat het betekent om je te verplaatsen in de denkwijze van een ander en krijgen zo meer begrip en perspectief voor ieders wensen en belangen in de samenwerking.