Roeland van Geuns: 'Veel wijkteams blijven bezig met schulden, zonder dat ze de kennis in huis hebben'

artikel - 22 november 2016

Roeland van Geuns, lector Armoede en Participatie, pleit bij de aanpak van armoede en schulden voor ‘zelfredzaamheid naar vermogen’. ‘Politici zeggen: 'Als ze niet komen, dan willen ze blijkbaar niet', maar dat is niet op feiten gebaseerd.’

Bij de aanpak van armoede gaat het om een gedeelde verantwoordelijkheid, zo betoogde Roeland van Geuns in zijn lectorale rede uit 2013. Zowel mensen die in armoede leven, als hun omgeving, als de overheid hebben hierin samen een verantwoordelijkheid. Van Geuns gaat daarbij uit van ‘zelfredzaamheid naar vermogen’: iedereen kan bijdragen aan zijn of haar participatie in de maatschappij, maar niet iedereen is tot dezelfde inzet in staat. Van Geuns is als lector Armoede en Participatie verbonden aan het Amsterdamse Kenniscentrum Maatschappelijke Innovatie (AKMI), onderdeel van de Hogeschool van Amsterdam.

Irrationeel gedrag

Van Geuns signaleert op veel vlakken een gebrek aan kennis rondom armoede en schulden. Zo is bijvoorbeeld niet duidelijk waarom het aantal huisuitzettingen naar beneden is gegaan of wat de effectiviteit van schuldhulpverlening in Nederland is. Ook het denken over ‘de schuld’ van schuldenaars loopt in Nederland achter bij het internationale onderzoek. Van Geuns: ‘Bij beleidsmakers en uitvoerders bestaat nog steeds het beeld dat als mensen niet meewerken aan wat van ze verwacht wordt, ze dus niet gemotiveerd zijn. Politici zeggen: “Als ze niet komen, dan willen ze blijkbaar niet”, maar dat is niet op feiten gebaseerd.’ Een publicatie als ’Schaarste’ (Mullainathan en Shafir, 2013) laat juist zien dat het gedrag van mensen met financiële problemen verandert, hun intelligentiequotiënt daalt en ze vaker ‘domme’ dingen doen. Toch zijn ze vaak sterk gemotiveerd om uit de problemen te komen, schetst Van Geuns.

 

- See more at: http://www.eropafenco.nl/wat-we-doen/nieuws/jan-hamming-de-tweedeling-is-de-afgelopen-tijd-alleen-maar-groter-geworden-60#sthash.N4mj6rTd.dpuf

‘Mensen rond laten komen van een laag inkomen, betekent vaak gedragsverandering en dat is onvoorstelbaar ingewikkeld. Na 40 jaar antirookbeleid is het aantal rokers naar zo’n 26 procent teruggedrongen. Dat geldt ook voor meer bewegen, anders gaan eten. Het bereiken van de laatste groep is altijd het moeilijkst. Lage taalvaardigheid of rekenvaardigheid zijn niet snel op te lossen, waardoor je ook naar andere oplossingen in de keuze-infrastructuur moet kijken. Juist bedrijven zouden veel meer aan een keuze-infrastructuur kunnen doen, want veel mensen vinden het enorm moeilijk om een pakket te kiezen voor een mobiele telefoon of een zorgverzekering.’

Aanpak armoede en schulden: tweesporenbeleid

Van Geuns pleit daarom voor de vereenvoudiging van keuzes die kwetsbare groepen moeten maken (de ‘keuze-infrastructuur’) en verwijst daarbij naar de pleitbezorgers van het modern paternalisme. De onderzoekers Thaler en Sunstein pleiten in hun boek ‘Nudge’ juist voor ingrepen in de institutionele wereld om het mensen makkelijker te maken. ‘Bijvoorbeeld verandering van de standaardkeuze, zoals bij de aanvraag van een bankrekening is de standaardoptie dat je mag rood staan. Dat kan ook zijn: je staat niet rood.’

Naast de vereenvoudiging van de keuze-infrastructuur vergt de groeiende armoedeproblematiek volgens Van Geuns ook een vereenvoudiging van het stelsel. ‘Dat kan bijvoorbeeld door terugschakeling naar regelingen uit het verleden, zoals het vervangen van de huurtoeslag door de huursubsidie die rechtstreeks naar de verhuurder ging. Waarom moet iedereen zelf de zorgpremie betalen, in plaats van dat deze wordt ingehouden op het loon? Of gespreide betaling van de huur op het moment van uitbetaling van de huurtoeslag en het moment van loonbetaling. Juist mensen aan de onderkant hebben een x-aantal momenten waarop ze delen van hun inkomen ontvangen, die niet corresponderen met data waarop ze huur, energie en zorgpremie moeten betalen. Zij zijn voortdurend met geld aan het jongleren.’

Halvering achterstanden

‘Gemeenten kunnen ook een dikke streep zetten door alle regelingen die het gedrag van de burger hinderen. In plaats van per brief, kun je iedereen telefonisch uitnodigen, bijvoorbeeld. Er is een groot verschil als je mensen telefonisch vraagt: wanneer zou het u uitkomen? Als je bij de tandarts of specialist een afspraak maakt, overleggen ze ook of het uitkomt. Het is ook welbegrepen eigenbelang, als een cliënt afzegt kan een ziekenhuis nog snel iemand anders inplannen. ‘

‘Zorgverzekeraar CZ is een van de eerste die de aanpak van achterstallige rekeningen heeft omgedraaid. CZ vraagt aan debiteuren die een achterstand hebben en moeten afbetalen: weet u zeker dat u dat kunt betalen? Is het niet verstandiger om de afbetaling op € 30 per maand te houden? Dat leidde intussen tot een halvering van de achterstanden: de kosten gaan omlaag, de opbrengsten gaan omhoog. En de tevredenheid van de mensen die met de incassoafdeling te maken hadden ging omhoog.’

Sociaal raadslieden-check

Het niet gebruik van regelingen moet verder omlaag. Hoe kan dat?
‘Gemeenten zijn er trots op als ze bij het gebruik van regelingen een bereik hebben van 65%. Dan denk ik: en die andere een derde dan? Je roept een regeling in het leven om mensen daar gebruik van te laten maken. Automatisch verstrekken mag niet meer volgens de Participatiewet. De gemeente Amsterdam heeft dat opgelost door de marges te verhogen, namelijk de regelingen van toepassing te verklaren onder 120% van het bestaansminimum. Het voordeel is dan dat je van heel veel bureaucratie af bent en dat betekent een grotere snelheid en toegankelijkheid voor de klant.’

‘Iedereen die zich met forse financiële problemen meldt, hoort een financiële check te krijgen bijvoorbeeld door sociaal raadslieden. Dan gaat het erom te kijken of je inkomen volledig is en of het beslag niet te ver gaat. Voor de gemiddelde schuldhulpverlener is de vraag waar je overal recht op hebt, best ingewikkeld. Een mooi voorbeeld is de Voedselbank in Amersfoort. Op een moment dat zij constateren bij de intake dat mensen geen gebruik maken van toeslagen, dan regelen ze het. Het bijzondere is dat het volledig in lijn is met het boek ‘Schaarste’: het ontlasten van mensen, het overnemen van dingen die ze nog niet kunnen, ervoor zorgen dat ze financiële ruimte krijgen. Ze deden intuïtief het juiste, iets wat je zelden in Nederland ziet.’

Je bent kritisch over de resultaten van wijkteams en generalistische sociaal werkers. Hoezo?
‘Ik ben hartgrondig tegen de inzet van generalistische sociaal werkers bij financiële problematiek. De huisarts van het sociaal domein is een heel mooi concept, alleen de echte huisarts heeft stage gelopen bij alle specialismen. Studenten die sociaal pedagogische hulpverlening of maatschappelijk werk hebben gestudeerd, weten echt onvoldoende van de materiële of de financiële kant. We zien op veel plekken dat wijkteams bezig blijven met schulden, terwijl ze eigenlijk de kennis en vaardigheden daarvoor niet hebben.’

Het NIBUD stelde dat een bijstandsgezin met twee kinderen structureel € 50 per maand te kort komt. Wat vind je van gericht inkomensbeleid?
‘Daar ben ik geen voorstander van. Voor wie dan en wat zijn dan de effecten? Het veranderen van de huur- en zorgtoeslag zijn ook gerichte maatregelen, die zijn gerichter dan het generiek verhogen van de bijstandsuitkering. Ik ben niet voor het verhogen van de bijstand, want dat betekent dat het minimumloon omhoog gaat, aangezien die aan elkaar gekoppeld zijn. En dat betekent dat mensen weer duurder worden op de arbeidsmarkt, en minder snel een baan vinden.‘

‘Ik ben wel voor lastenverlaging. Bijvoorbeeld verlaging van het eigen risico in de zorg, van de zorgverzekeringspremie of het verhogen van de zorgtoeslag. Of de huren gedifferentieerd te verlagen. Dat zie je incidenteel bij individuele corporaties gebeuren. Energieleveranciers moeten ook stoppen met mensen in de val te lokken. Na een jaar “goedkope stroom” ga je bij veel leveranciers naar een standaardtarief.’

Hoe zie je gemeenten die drempels blijven opwerpen in de schuldhulpverlening?
‘Sommige gemeenten redeneren, onder verwijzing naar onze onderzoeken over gedragsaspecten, dat sommige mensen nog niet toe zijn aan schuldbemiddeling of schuldsanering. Ik ben er nog niet voor dat de staatssecretaris wettelijk gaat ingrijpen, maar er wel voor dat ze gemeente aanspreekt. Doe maar aan “naming and shaming” van gemeenten die het niet goed doen. De gemeente moet voldoende middelen beschikbaar stellen voor schuldhulpverlening. Wethouders blijken niet altijd hard genoeg te vechten om het geld dat ze voor het sociaal domein krijgen, ook daar te laten landen.’

Dit artikel is geschreven door Christine Kuiper (Movisie) en Martin Zuithof (Eropaf). Het is een ingekorte versie van het interview met Roeland van Geuns uit het magazine Armoede en Schulden Nederland Uit! dat Eropaf! en Movisie hebben uitgebracht. Lees het hele interview in Armoede en Schulden Nederland Uit!

Reacties

Reageer op dit artikel

5 + 10 =
Los deze eenvoudige rekenoefening op en voer het resultaat in. Bijvoorbeeld: voor 1+3, voer 4 in.