Ruim baan voor maatschappelijke vernieuwers

Voorbeelden van sociale innovaties
artikel - 7 juli 2014
Sociaal ondernemer Judith Manshanden

Te vaak nog staan er ‘wetten in de weg’ en zijn er ‘praktische bezwaren’ die actieve burgers, vernieuwende ambtenaren en sociaal ondernemers belemmeren om de gewenste transitie vorm te geven. Er is een omslag nodig in het denken en doen van zowel burgers, overheden als instellingen. Sociale innovatie is de sleutel.

Gemeenten staan voor grote uitdagingen. De participatiesamenleving, de Wmo, de kanteling, bezuinigingen en de op handen zijnde decentralisaties stellen in een hoog tempo nieuwe eisen aan gemeenten, ambtenaren, uitvoerende organisaties en hun sociale professionals. Burgers krijgen tegelijkertijd in toenemende mate verantwoordelijkheid voor hun eigen zorg, welzijn en buurt. Ondanks dit appèl op burgers weten overheden en gevestigde instituties nog niet altijd om te gaan met burgers die uit eigen beweging maatschappelijke vraagstukken oppakken. Hierdoor lopen deze nieuwe initiatieven de kans een stille dood te sterven. Niet per se uit onwil. Overheden zelf worstelen ook met het feit dat de traditionele inrichting van het systeem onvoldoende is opgewassen tegen flexibiliteit waar de steeds complexere samenleving waarin zij moet opereren om vraagt. Hoe kunnen we initiatieven van maatschappelijke vernieuwers en het systeem van overheid en gevestigde instituties elkaar laten versterken? Hoe kunnen we ruimte geven aan sociale innovatie? Hoe wordt een gemeente een gemeenschap?

Pak aan!

In een onlangs gepubliceerd rapport van de Nederlandse Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid wordt sociale innovatie omschreven als ‘een verzamelnaam voor hedendaagse initiatieven van mensen en organisaties gericht op innovatieve oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken’. Sociale innovatie begint bij personen en organisaties die een maatschappelijk probleem zien en het plan opvatten er iets aan te doen. Het gaat om de aanpak van taaie vraagstukken die om creativiteit vragen, waarbij de oplossingsrichting onduidelijk is en er nog geen effectieve aanpak voorhanden is. Sociale innovatie draagt bij aan dynamiek, experimenteerdrift, innovatieve verdienmodellen en actieve betrokkenheid bij de publieke zaak. En is daarom voor Nederland van groot belang, aldus de adviesraad.

Ik geef om de Jan Eef

Veranderingen in wet- en regelgeving houden ongelijke tred met veranderingen in de samenleving. Zo geven vrijwilligersorganisaties en maatschappelijk vernieuwers al geruime tijd aan last te hebben van ‘knellende’ wet- en regelgeving of bureaucratische procedures. Dat het voor kleine initiatieven en activiteiten soms bijna onmogelijk is om te voldoen aan wetgeving, zoals brandveiligheidsmaatregelen, horecavergunning of evenementenvergunning, laat het volgende voorbeeld zien. Het buurtinitiatief in Amsterdam West ‘Ik geef om de Jan Eef’ dat zich succesvol bezighoudt met de leefbaarheid van de buurt moest hun succesvolle pop-up store in Amsterdam West sluiten omdat zij zich niet kon houden aan de regels die in Amsterdam West gelden voor ondersteunende horeca. Juichte de gemeente enerzijds het initiatief toe, juridisch was het niet mogelijk om het toe te staan.

Mantelzorgboete

Ook het feit dat maatschappelijke initiatieven vaak domeinoverstijgend zijn, is lastig voor overheden die vaak nog te veel in hokjes zijn georganiseerd. Een voorbeeld daarvan is Tijd voor Eten. Dit initiatief werkt aan verschillende sociale vraagstukken zoals obesitas bij kinderen, de voorwaarden voor een gezonde schooldag en het vinden van passend werk voor vrouwen met afstand tot de arbeidsmarkt. Bij welke afdeling van de gemeente hoort dit thuis? Tot slot belemmeren praktische bezwaren soms het initiatief van burgers. Neem bijvoorbeeld de ‘mantelzorgboete’: ouders die vanuit een zorgoverweging bij hun kinderen gaan wonen, worden gekort op hun AOW.

Hoop aan de horizon

Gelukkig zijn er ook goede sociaal innovatieve praktijken die laten zien dat het anders kan. De bewustwording om taaie maatschappelijke vraagstukken gezamenlijk op te pakken neemt toe. Verschillende gemeenten maken langzaam maar zeker de beweging naar maatschappelijke vernieuwers: zij gaan een steeds belangrijkere rol spelen in beleid. Bijvoorbeeld sociale ondernemingen in Amsterdam die zich positioneren als partij die werkzoekenden en langdurig werklozen aan een opleiding en baan helpen. In Rotterdam worden ambtenaren gekoppeld aan initiatiefnemers via een strippenkaartmodel om zaken in beweging te krijgen. En in Amersfoort is dit voorjaar voor het eerst de G1000 georganiseerd, waarbij burgers,ambtenaren, werkgevers, politici en kunstenaars met elkaar in gesprek gaan over de agenda van Amersfoort.

Drie pijlers voor vernieuwingsstrategie

Belangrijk bij sociale innovatie is de mate waarin de betrokken partijen inventief durven te zijn. Drie stelregels:

  1. Erken de complexiteit en taaiheid van vraagstukken. Benader maatschappelijke vraagstukken niet meer gefragmenteerd en lineair, maar multidisciplinair en samen met burgers. Dit vraagt om een langetermijnstrategie.
  2. Ga niet verticaal maar horizontaal organiseren. Sociale innovatie gaat uit van horizontale verhoudingen, geheel passend bij een samenleving die uitgaat van eigen kracht en andere gekantelde verhoudingen. In de Kabinetsnota over de Doe-democratie (2013) wordt de vitale samenleving genoemd als een maatschappelijk verschijnsel dat bijdraagt aan sociale innovatie en onderling vertrouwen.
  3. Ga anders sturen. Deze tijd vraagt om een andere vorm van sturing: top-down wordt bottom-up. Waardeer en faciliteer ‘grassroots’ initiatieven, sociaal ondernemerschap en nieuwe businessmodellen. De verhouding tussen overheid en burger wordt meer gelijkwaardig en is gebaseerd op co-operatie, co-creatie en partnership. Overheden kunnen dit doen door bottom-up innovatie integraal onderdeel van het beleid te maken. En door eerst te onderzoeken welke initiatiefnemers al oplossingsrichtingen hebben voor sociale vraagstukken voordat zij nieuw beleid ontwikkelen.

 

Mee in de transitie

Het benutten van maatschappelijk vernieuwers past natuurlijk goed bij de transitie waar we in zitten. Het Nederlandse overheidsbeleid is gericht op een kanteling: van overheid naar burger. De kunst is om de vaart en impact van initiatieven van sociale vernieuwers niet meer te laten botsen met de weerbarstigheid van het systeem. Maar om dit te omarmen en mee te gaan met de onomkeerbare overgang van een oude naar een nieuwe economie. Zo schrijft de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) in een recent advies: “De oude manier werkt niet meer; het zou zomaar kunnen dat in die horizontale, ongestuurde wolk van initiatieven de kern van het nieuwe ligt.” Het benutten van sociale innovatie kan bijdragen aan en daagt ons uit te komen tot nieuwe verhoudingen tussen burger, markt en overheid. Het formuleren van sociaal innovatief beleid, hierop sturen en geldstromen anders inrichten is van essentieel belang, willen we ook de vraagstukken van morgen oplossen. Want hoe beter we daarin slagen, hoe vitaler onze samenleving zal zijn.

Wat doet Movisie?

Movisie verzamelt, verrijkt en verspreidt kennis over sociale innovatie. We zijn partner van het Sociale Innovatie Netwerk Nederland (SINN). Samen met de ander partners in dit netwerk organiseren we SINN Meetups en stimuleren we kennisuitwisseling.

Gaat u aan de slag met sociale innovatie en heeft u daarbij een vraag? Of wilt u meer weten over een succesvolle aanpak? Neem dan contact op met Christine Kuiper.

Foto: sociaal vernieuwer Judith Manshanden

Judith Manshanden is zo’n maatschappelijke vernieuwer die buiten de kaders durft te denken. Twee jaar terug startte zij het GEEF Café. Hier bepalen gasten zelf wat zij betalen. Hebben zij weinig geld te besteden? Dan kunnen zij vrijwilligerswerk doen in ruil voor een maaltijd. En gasten die meer geven, zorgen ervoor dat iemand anders kan genieten van gezond eten. Meer informatie: www.geefcafe.nl.

Benieuwd naar verhalen van andere maatschappelijke vernieuwers? www.isocial.nu.

Reacties

Reageer op dit artikel

3 + 0 =
Los deze eenvoudige rekenoefening op en voer het resultaat in. Bijvoorbeeld: voor 1+3, voer 4 in.