‘Schulden zijn nog altijd een vreselijk taboe’

Schuldig on Tour in Arnhem
artikel - 8 februari 2017
 2726 keer gelezen

Op 1 februari bezocht Schuldig on Tour de openbare bibliotheek Rozet in Arnhem. Er is grote behoefte aan systeemverandering: snellere schuldhulp en drempels voor deurwaarders die allerlei schuldeisers bedienen. En er is veel meer aandacht nodig voor de generatiearmoede en de uiterst kwetsbare positie van kinderen. ‘De deurwaarders moeten er tussen uit.’

Wat heeft de serie de hoofdpersonen opgeleverd? ‘Op dit moment loopt het lekker. Ik heb veel geluk gehad’, reageert een ontspannen Dennis, dankzij Schuldig landelijk beroemd met zijn Dierenwinkel Ambulia. Hij vertelt over de groeiende aanloop, de vele warme woorden van talloze mensen en over de daklozen van het Leger des Heils die hij regelmatig twee euro leent.

Dennis vindt dat de gemeente een veel grotere rol moet spelen bij de schuldhulpverlening. ‘De deurwaarders moeten er tussen uit. Hulpverlening en deurwaarders moeten onder een dak. De procedures duren te lang en uiteindelijk krijg je een te klein bedrag.’

Paul Scheerder, oud-directeur en hulpverlener van het Leefkringhuis, is het daar mee eens, maar constateert ook dat deurwaarders alleen gebruik maken van de regels die de overheid heeft vastgesteld. Hij ziet in alle plaatsen waar hij aanwezig was bij Schuldig on Tour een ‘kopie’ van de situatie in Amsterdam. Scheerder is bijzonder blij met de aandacht die de schuldenproblematiek door de serie heeft gekregen. ‘Er worden Kamervragen gesteld. De staatsecretaris komt naar Amsterdam om over de problematiek te praten. We moeten het momentum aangrijpen gezien alle aandacht die er nu is.’

Wat werkt bij de aanpak van schuldhulpverlening?

Door boetes snel zware schulden

Wethouder Gerrie Elfrink (armoedebeleid Arnhem) vindt het voorbeeld van de verkeersboetes – van collega wethouder Arjen Vliegenthart – waarbij snel boetes op boetes gestapeld worden, tekenend voor het gemak waarmee mensen in de schulden komen. En de overheid is vaak zelf de grootste schuldenveroorzaker. ‘Als je de belasting even niet betaalt, heb je al snel hele zware problemen. Het resultaat is dat een ander deel van de overheid, dat weer via schuldhulp moet zien op te lossen. We hebben het hele gemeentebeleid doorgelicht om te kijken waar wij als gemeente zelf schuldveroorzaker zijn. We willen zo vroeg mogelijk schuldhulpverlening inschakelen en zaken in beweging krijgen. Ik ben er ook voor dat we de deurwaarders afschaffen en daarvoor iemand krijgen die komt helpen.’

Afspraken met gemeenten over zorgverzekering

Henriëtte Setz is directeur Klant & Operations bij Menzis. De zorgverzekeraar heeft met ruim 100 gemeenten een collectieve zorgverzekering afgesloten voor mensen met een uitkering of minimuminkomen. ‘We hebben afspraken gemaakt met Arnhem over mensen die in een wanbetalingsregeling zitten voor de zorgverzekering. Wij hebben afgesproken dat we ze actief uit de wanbetalingsregeling halen voor de zorgverzekering. We zorgen dat de boete wordt gebruikt voor de afbetaling van schulden, het eigen risico wordt gespreid en we bieden een mogelijkheid tot een aanvullende verzekering voor tandartskosten. Gemeenten betalen vaak mee aan het eigen risico en de aanvullende verzekering. 95% van de mensen blijft in de regeling. Dat betekent dat ze na 36 maanden uit de schulden zijn. Dan kunnen ze weer schuldenvrij verder.’

Checklist voor hulptroepen

Pieter Jan Veenstra, voorzitter van de Diakonie in Arnhem, vertelt dat zijn organisatie vaak bijspringt in noodsituaties. Hij vertelt dat de Diakonie mensen tegenkomt met zo’n € 60.000 tot € 80.000 schuld. ‘We werken ook samen met anderen zoals Voedselbank, Kledingbank, stichting Leergeld. We gaan de sociale wijkteams binnenkort een checklist aanbieden waarmee ze kunnen afvinken welke hulptroepen er allemaal in de stad zijn. Daarnaast richten we ook financiële cafés in, en die beginnen zo langzamerhand te lopen. Vanuit het vrijwilligerswerk proberen we de officiële instanties op die manier te helpen.’

Een dame constateert dat de toekenning van een uitkering vaak zes tot acht weken duurt, wat meteen al schulden tot gevolg kan hebben. Herkenbaar, zegt wethouder Elfrink. ‘Het is inmiddels beleid om dat binnen drie weken op te lossen.’ Een mevrouw vertelt over de gevolgen van loonbeslagen van mensen met een bovenmodaal inkomen. ‘Ze hebben dan geen enkel recht op bijzondere bijstand en vallen vaak buiten het zicht van de hulpverlening.’

Pieter Jan Veenstra, naast de Diakonie ook actief bij Humanitas Thuishulpmaatjes, schetst hoe belangrijk het is om mensen bij hun administratie te helpen. ‘Het belangrijkste is een luisterend oor, omdat mensen zelf weer de regie in hun leven moeten krijgen. Als de officiële schuldhulpverlening weer weg is moet je zelf weer verder, en dan heb je ook een maatje nodig. Schulden zijn nog altijd een vreselijk taboe, er is nog steeds ontzettend veel schaamte.’

€10.000 schuld bleek niet genoeg om in aanmerking te komen voor hulp

Hans Augustijn, ook Humanitas, zegt dat hij worstelt met vroegsignalering, aangezien het moeilijk is tijdig bij mensen binnen te komen. Hij vraagt zich af hoe professionals hier een nog actievere rol in kunnen spelen, met inachtneming van de regels voor privacy. ‘Neem bijvoorbeeld huisartsen die mensen met allerlei gezondheidsklachten binnen krijgen maar niet vaak doorvragen op de achtergronden daarvan.’ Een ervaringsdeskundige vertelt dat hij met € 10.000 niet genoeg schulden bleek te hebben om bij de Gelderse gemeente Rheden schuldhulpverlening te krijgen. Dankzij vrijwilligers van de stichting Humanitas kwam hij weer uit de problemen.

André Moerman was tot voor kort manager sociaal raadslieden en schuldhulpverlening bij de welzijnsorganisatie Rijnstad. Ook hij noemt het schokkend dat het zo lang duurt voordat mensen bij de schuldhulpverlening terecht kunnen. ‘De gemiddelde schuld als mensen bij schulphulp komen is € 43.000, verdeeld over veertien schuldeisers. Dan weet je dat het goed mis is. Dat heeft te maken met schaamte, maar ook door de manier waarop schulden geïnd worden. Daardoor zakken mensen onder het bestaansminimum.’

‘Mensen hebben een te lage beslagvrije voet, dat is het deel van het inkomen om van te leven als je schulden hebt. Als die te laag is, wordt bijvoorbeeld de huur niet betaald en ontstaat er weer een nieuwe schuld. Die € 43.000 is heus niet allemaal door mensen uitgegeven, maar bestaat uit rente, boetes, bijkomende kosten, het is een sneeuwbal die groter en groter wordt. Dat wordt dus grotendeels veroorzaakt door het systeem’, schetst Moerman beeldend.

Systeemverandering

Bloemberg vraagt wat Moerman vindt van het voorstel van Dennis om de deurwaarder er tussen uit te halen en schuldhulp en schuldafbetaling bij een contactpersoon te leggen. Moerman zegt dat hij het daarmee eens is, omdat deurwaarders nu allerlei belangen vertegenwoordigen. ‘Er wordt van alle kanten aan die schuldenaar getrokken, waardoor mensen alleen maar dieper in de problemen raken. Bij problematische schulden zou een persoon verantwoordelijk moeten zijn voor het geheel.’

We gaan te weinig in gesprek met mensen

Paul Otter, gerechtsdeurwaarder en directeur van Syncasso, wil alle kritiek op deurwaarders relativeren. Hij zegt dat het nieuwe wetsvoorstel voor een vereenvoudigde beslagvrije voet juist een initiatief is van zijn eigen brancheorganisatie. Otter ziet ook onder welke stress mensen met schulden staan en dat dat een grote afbreuk doet aan hun denkvermogen. ‘We gaan te weinig in gesprek en proberen te weinig te snappen wat nu echt het probleem is van mensen.’ Moerman signaleert dat deurwaarders steeds vaker werken op ‘no cure no pay’ basis, waardoor hun kosten worden verdisconteerd in alle bijkomende kosten die schuldenaars in rekening worden gebracht.

Generatie op generatie in armoede

In een fragment van Schuldig zien we dat de kinderen van Ramona niet mee mogen op schoolreisje omdat zij geen ouderbijdrage kan betalen. Pastoraal medewerker Elly Smeekens zegt dat scholen in haar omgeving dit soort situaties proberen te voorkomen. ‘Armoede en schulden grijpen ontzettend diep in. Het doet afbreuk aan gezondheid, levensgeluk, waardigheid. Mensen komen in een soort kokervisie terecht en zijn alleen nog maar aan het overleven. In de charitas komen we dit soort situaties ook tegen, zoals het van generatie op generatie doorgeven van de armoede.’ Pijnlijk is ook dat als kinderen zelf geld gaan verdienen, dit vaak wordt gekort op de uitkering van de ouders. ‘Sommige ouders slagen er niet in om kinderen om een bijdrage te vragen. Ouders worden dan toch economisch afhankelijk van hun kinderen. En dan gebeurt er ook iets in een relatie. Kinderen gaan dan zo snel mogelijk het huis uit.’

Kinderen in armoede zakken steeds verder weg

Smeekens wijst op de stichting Leergeld, die onder meer zorgt dat kinderen lid kunnen worden van de sportclub, de muziekschool, een fiets of een pc krijgen. Voor middeninkomens ligt de steun van de stichting Leergeld soms moeilijk. Anne-Yfke Sleurink zegt dat Leergeld in Arnhem wel kijkt naar besteedbaar inkomen en daarmee maatwerk levert. Ze verwijst naar het rapport ‘Kansenongelijkheid in het onderwijs’. ‘Kinderen in armoede zakken steeds verder weg. We krijgen een veel grotere groep die in armoede zit en in armoede blijft. Daarom moeten we meer naar het verhaal van kinderen in schulden kijken.’

Meer informatie

Lees meer over Schuldig, bekijk fragmenten en de afleveringen bij omroep Human. De data van 'Schuldig on Tour' vindt u op Facebook. Alle verslagen van Schuldig on Tour zijn geschreven door Martin Zuithof. Lees ook zijn artikelen over de bijeenkomst in Amsterdam, Rotterdam, Zwolle en Helmond. Martin Zuithof is redacteur bij Eropaf! Op 1 december organiseerde Eropaf! met Movisie en Publieke Versnellers het Nationaal Laboratorium Armoede en Schulden Nederland uit!

Reacties

'Schulden zijn een soort sneeuwbal, die steeds maar groter wordt'.
En je zit er zelf middenin, alle schulden kleven aan je, maar je kunt niets meer doen om het beter te maken. Je rolt mee, met de zwaartekracht van het systeem die helling af. En het systeem plakt steeds meer sneeuw aan de buitenkant van jouw sneeuwbal. En je rolt maar door, en door, en door. Tot je niet meer weet wat boven is, en wat onder. Wat schuld is, en wat boete. Letterlijk! Want een deel was je 'eigen schuld'. De rest is boete, op boete, op boete....

Het is net als met de "zorgindustrie" en de arbeidsfabriek, zo is er dus ook een schuldenindustrie of fabriek, vele mensen verdienen aan hun "patiënten /cliënten. Er is veel geld nodig om deze industrieën draaiende te houden maar de burger met zorg/onderwijs of arbeidsvraag en in dit geval met schulden is de dupe. Wie gaat daar nu wat aan doen? Noodzakelijk is om je te realiseren dat je de visie van dienstbaar voor de ander, wat kan ik voor je betekenen onderkent en niet doorschuift en nog hoger laat oplopen of nog geen banen creëert voor de doelgroep. Van systeemwereld naar leefwereld betekend dus denk met je hart en voelt met je hoofd. DURF!! van de gebaande paden af te gaan het kan, als je maar wilt en rekening wilt houden met de ander in nood of een (zorg) vraag. Zorg kan zijn onderwijs, arbeid, medisch, schulden etc. LUISTEREN en COMMUNICEREN het moeilijkste wat er is. MI ta stimabo

Reageer op dit artikel

3 + 4 =
Los deze eenvoudige rekenoefening op en voer het resultaat in. Bijvoorbeeld: voor 1+3, voer 4 in.