Schuldenaanpak kan niet om kwijtschelding heen

artikel - 30 september 2014
Schuldenaanpak kan niet om kwijtschelding heen

Schulden hangen ons als een steeds zwaarder wordende molensteen om de nek. Met de huidige financieel-juridische aanpak komen we er niet meer uit. Het moet en kan anders, met een ruimere toepassing van kwijtschelding.

Minister Dijsselbloem gaat met de banken kijken of mensen van wie het huis ‘onder water’ staat verlichting kunnen krijgen, berichtte Trouw op 25 september 2014. Dat is hard nodig want het zijn liefst 1,4 miljoen huishoudens van wie de hypotheekschuld groter is dan de waarde van hun huis. Nu al lukt het 100.000 mensen niet meer om de hypotheek te betalen.

Schuldhulpverlening

Het zijn typerende gegevens voor de wurgende schuldproblematiek. In een nog penibeler situatie bevinden zich de mensen die zich tot de schuldhulpverlening moeten wenden; hun aantal verdubbelde sinds de crisis tot 89.000. En dan hebben we het nog niet eens over de staatsschuld van 1,2 miljoen euro, wat neerkomt op 26.000 euro per persoon. De crisis lijkt dan over zijn diepste dal heen, schulden hangen als een steeds zwaarder wordende molensteen om onze nek.

Eigen schuld en verantwoordelijkheid

Over de oplossing van schulden is sinds jaar en dag weinig discussie: dat is een kwestie van budgetteren en bezuinigen. Financiële problemen worden gezien als eigen schuld en de eigen verantwoordelijkheid van mensen staat voorop. De aanpak is financieel-juridisch: schuldhulpverleners hanteren standaardprotocollen om stabiliteit te creëren, incassobedrijven innen schulden op basis van gestandaardiseerde rechtmatigheid. Voor wie helemaal vastloopt is er eventueel en na veel pijn en moeite de Wsnp, de Wet schuldsanering natuurlijke personen. Drie jaar lang op een houtje bijten van een minimaal inkomen en je bent verlost. Althans, dat geldt voor de enkeling die zich met succes door het gehele traject met alle vernederende procedures – bedelen om een tientje voor een cadeautje voor je kind - heenslaat.

De financieel-juridische aanpak van schulden zit op een doodlopend spoor

Dieper liggende oorzaken

De financieel-juridische aanpak van schulden zit op een doodlopend spoor. Van de weinigen die uit de schulden komen, komt een substantieel deel later weer in de problemen. Natuurlijk, het ligt voor de hand dat de protocollen in werking treden, maar net zoals paracetamol verlichtend werkt bij spanningshoofdpijn maar de oorzaken niet wegneemt, zo zal ook schuldsanering en -beheersing de dieper liggende oorzaken niet wegnemen.

Consumptiezeepbel

De huidige aanpak miskent de rol van sociale en sociaalpsychologische factoren, die schulden mede bepalen. Antropoloog Erik Bähre wijst op de behoefte van mensen aan maatschappelijke status. De afgelopen decennia konden steeds meer mensen via consumptie aanzien verkrijgen, terwijl statussymbolen als opleiding, leeftijd en beroep juist minder belangrijk werden. Mooie kleding, auto’s en tv’s waren gaandeweg niet meer voorbehouden aan een kleine elite maar kwamen binnen bereik van vrijwel iedereen. De statusladder werd beklommen door steeds meer geld te lenen – totdat de consumptiezeepbel uit elkaar spatte. Schuldhulpverlener Marc Räkers typeert de huidige situatie als volgt: ‘Eerst stimuleren we zo veel mogelijk mensen volstrekt onverantwoord de kredieten in (hypotheken, consumptieve kredieten, roodstanden, vage financiële producten etc.), en vervolgens richten we een complete schuldhulpindustrie in die de gevolgen hiervan moet dempen.’

Screeningsinstrument

Een effectieve aanpak van schulden kan niet om de sociale kant heen. Op korte termijn valt resultaat te boeken als de schuldhulpverlening meer oog krijgt voor het onvermogen van mensen om hun gedrag te veranderen, zoals bij een depressie of verslaving. De schuldendeskundigen Nadja Jungmann en Roeland van Geuns ontwikkelden een ‘screeningsinstrument’ waarmee schuldhelpers de houdingskenmerken van hun cliënten in kaart kunnen brengen. Vertrouwen in eigen kunnen van de schuldenaar biedt namelijk meer houvast voor schuldhulpverleners dan wanneer zoals nu gekeken wordt naar de omvang en rechtmatigheid van iemands schuld.

Vertrouwen in eigen kunnen van de schuldenaar biedt meer houvast voor schuldhulpverleners

Kwijtschelding

Ingrijpender is dat we het dogma loslaten dat schulden altijd en overal tot het uiterste moeten worden terugbetaald. Terugbetalen kan in de regel het uitgangspunt blijven. Maar als we erkennen dat schulden niet alleen een financieel probleem zijn maar ook een sociale en zelfs morele kwestie (en vergeving mogelijk is na zelfreflectie), komen andere uitwegen in beeld. In ons boek ‘Verlossing van schuld en boete’ pleiten de economen Marcel Canoy en Robin Fransman voor een vorm van kwijtschelding voor mensen met uitzichtloze aflossingsproblemen. Zij zullen veel in het werk moeten stellen om van hun schulden af te komen – zoals het tijdelijk aanwenden van pensioenkapitaal om de hypotheek af te lossen – maar als dat allemaal te weinig zoden aan de dijk zet, dan mogen ze failliet worden verklaard, inclusief kwijtschelding van hun schulden.

Kans om opnieuw te beginnen

Faillissement nieuwe stijl dus eigenlijk, zoals in de Verenigde Staten, waar faillissement wordt benaderd als een kans om opnieuw te beginnen. Niet het brevet van onvermogen en de bestraffende blik naar het verleden, zoals in Nederland nu nog het geval is, maar een optimistische kijk naar de toekomst. In ons land kan een natuurlijke persoon wel failliet gaan, maar dat leidt niet tot het kwijtschelden van de schulden. Zodra iemand weer wat verdient, staan de schuldeisers op de stoep waardoor mensen voor altijd een ‘schuldig’ bestaan blijven leiden.

Kwijtschelding is een serieuze optie wanneer we werkelijk doortastend de schuldenproblematiek willen aanpakken

Geen blanco cheque

Het plukken van een kale kip biedt net zo min uitkomst uit de groeiende schuldenproblematiek als ondoordachte kwijtschelding. Kwijtschelding is dan ook zeker geen blanco cheque en alleen een optie als deze moreel juister of financieel gunstiger is dan vasthouden aan bestaande procedures. Maar het is wel een serieuze optie wanneer we werkelijk doortastend de schuldenproblematiek willen aanpakken. De starre financieel-juridische houding waarmee schuldenaren nu worden geconfronteerd zal het probleem alleen maar groter maken.

Stijn Verhagen is lector aan de Hogeschool Utrecht, Lilian Linders lector aan de Fontys Hogeschool en Marcel Ham is hoofdredacteur van het Tijdschrift voor Sociale Vraagstukken. Dit artikel is gebaseerd op hun in september bij Van Gennep verschenen boek ‘Verlossing van schuld en boete, onorthodoxe oplossingen voor onbetaalde rekeningen’.

Op 30 oktober vindt het Nationaal Laboratorium ‘Schuldhulpverlening anders!’ plaats. Doe en denk mee over een beter aanpak van de schuldproblematiek.  
 

Reacties

Deze reactie is gebaseerd op het artikel in Trouw 30-9 en bovenstaande.
Ik onderschrijf de mening van de auteurs dat de benadering van de schuldenproblematiek een bredere benadering verdienen dan de nu veelal financieel juridische.
In de artikelen komt het economisch belang wat minder uit de verf. Schuldenproblematiek oplossen lijkt economisch niet aantrekkelijk. Een casus is eenvoudig voor te rekenen, en die doorvertalen naar macro niveau behoeft weinig fantasie. Wanneer je breder kijkt dan financieel –juridisch is het economisch wel aantrekkelijk.
Voor de gemeente ligt hier zelfs een kans. De gemeenten waren al verantwoordelijk voor de uitvoering van schuldhulpverlening en worden het na de transities voor nog meer hulpverlening. Veel vormen van hulpverlening hebben veel last van de schuldenproblematiek van hun cliënten. De GGZ , jeugdhulpverlening zijn voorbeelden die vaak aangeven veel last te hebben van schuldenproblematiek in hun coaching/ behandeling.

Mijn nieuwsgierigheid naar het boek is optimaal geprikkeld, maar moet wachten tot 30-10 om het in te zien.
Worden er verbanden gelegd met de overheid die uitgaat van ‘eigen verantwoordelijkheid’ en/of synoniem met ‘eigen schuld dikke bult’ als onderlegger voor de regelgeving?( bijv. zoals hierboven genoemde rond Belasting en CJIB problematiek)
Worden er opties genoemd die rekening houden met de psychologie van de Schaarste ( dec 2013)?
Zeer interessant voor begrip van schuldenaren, maar ook voor de richting waar (deel) oplossingen gezocht kunnen worden.
Is bijvoorbeeld het voorzichtig zijn met kwijtschelding onderbouwd met bijv. de theorie van gedragsverandering van DiClemente en Prochaska?
Wordt er een connectie gelegd tussen hulpverlening en schuldhulpverlening? Enz enz.

De kop in Trouw vond ik misleidend, een kans op een nieuwe start was er al voor velen.
Maar kennis van gebieden als gedrag, sociale- psychologische en economie met elkaar in verbinding brengen en op basis daarvan maatwerk leveren, dat geeft vertrouwen op oplossingen met minder terugval.

Wat denk je van het CJIB, als je daar schulden heb, heb je pas problemen. Zij zorgen ervoor dat het uitzichtsloos is en je niet uit de schulden kunt komen. Gijzeling, dat houd in dat je geen inkomsten hebt, waardoor de schulden weer oplopen. Of je raakt dakloos omdat je geen geld hebt, geen huur kunt betalen etc etc.
Of het verkoop van de schulden waardoor er extra kosten bij komen, soms wel het 5 voudige aan de werkelijke schuld?
Waarvoor is dit nu nodig, daar zou men wat aan moeten doen, dan kunnen mensen misschien nog eens in de schuldsanering komen en hun schulden afbetalen op een realistische manier.

Schulden kwijtschelden aan mensen die door bankenzooi zijn gerooid zou een goed begin zijn voor een rechtstaat als de onze.laat men een voorbeeld zien hoe hier gezorgd wordt voor mensen die hun baan of wat effer

Het zou al heel veel schelen als alle wettelijke toeslagen niet aan de betrokkenen worden uitgekeerd maar rechtstreeks aan de zorgverzekeraar, de woningcorporatie etc.
Daarmee voorkom je een deel van de schuldproblemen.

De rentes van kredietverleners zouden wettelijk gemaximeerd moeten worden
tot max 2 x wat de belastingdienst hanteert.
Dan denkt de kredietverlener wel 3x na voordat hij te makkelijk krediet verleent.

Onze belastingtarieven zijn veel te hoog t.o.v. de ons omringende landen waardoor
je te weinig netto overhoud van je bruto inkomsten.
Als dat wordt opgelost zal de schuldenlast kunnen dalen.

Het kwijtscheldingsmechanisme op grond van beoogde gedragsverandering zal bij sommige mensen alleen helpen als ook de schuldendealers worden aangepakt: de postorderbedrijven en internetwinkels bijvoorbeeld die kopen op krediet wel heel gemakkelijk maken. Om maar te zwijgen van de geldleners met hun woekerrentes.
En ook de overheid is niet van smetten vrij bijvoorbeeld door het opleggen van stevige boetes bij het niet langer kunnen betalen van de ziektekostenpremie.

Wat ook valt te overwegen zijn de meso- en macro-economische gevolgen van de huidige schuldenlast. Het is een heuse bottle neck. Dus ook vanuit het oogpunt van nationaal economisch en financieel welzijn is er iets voor te zeggen om mensen d.m.v. kwijtschelding, langlopende renteloze leningen e.d. er (versneld) uit te halen! Een andere bottle neck is dan weer, de aanpak want dat moet maatwerk zijn, w.i. rechtvaardigheid, redelijkheid en effectiviteit op elkaar afgestemd dienen te zijn. Eigenlijk hebben we hier dan een landelijk gecoördineerde aanpak voor nodig, maar die op gemeente-niveau snel en goed uitvoerbaar is, dus zo min mogelijk rompslomp met formuleren en procedures.

Reageer op dit artikel

1 + 1 =
Los deze eenvoudige rekenoefening op en voer het resultaat in. Bijvoorbeeld: voor 1+3, voer 4 in.