Seksueel gedrag van jeugdigen bespreekbaar maken met het Vlaggensysteem

‘Online kom je juist beter tot de kern’

18 mei 2021

Hoe bespreek je als professional het seksueel gedrag van kinderen en jongeren? Movisie ontwikkelde geïnspireerd op het Vlaggensysteem van Sensoa diverse trainingen. Onlangs heeft Movisie de trainingen overgedragen aan Hobéon en ziet nu vooral toe op de kwaliteitsborging van de methodiek. De trainingen* zijn in coronatijd online. ‘Frappant genoeg, gezien dit delicate thema, werkt dat minstens net zo goed als live bijeenkomsten.’

Veel trainingen zijn in coronatijd online. Ook Vlaggensysteem-trainingen, waarin deelnemers leren hoe je seksueel gedrag van jeugdigen bespreekbaar maakt. En waarin ze leren hoe ze dat gedrag moeten duiden. Wanneer is dit grensoverschrijdend en wanneer niet? Je zou verwachten dat het bespreken van zo’n kwetsbaar onderwerp online niet tot zijn recht komt. Niets blijkt minder waar, zeggen Movisie-expert Wendela Wentzel en expert/trainer Marcel Vroomen.

‘De Train-de-trainer is vooral een vaardigheidstraining’, benadrukt Vroomen. Je leert het Vlaggensysteem in de vingers te krijgen door ermee te werken. En wat leent zich daarvoor effectiever dan break out rooms?’ Wat Vroomen maar wil zeggen: waar in trainingen in een fysieke omgeving deelnemers soms omtrekkende bewegingen maken als ze in groepjes werken (‘ff koffie halen’, ‘even naar de wc’, ‘even pauze’), gaat dat online niet. ‘Je komt directer bij de kern.’ We constateren zo nu en dan een manifeste aarzeling en drempelvrees, vooral bij professionals in het sociale domein, om trainingen online te volgen. Maar deze verdwijnt veelal als sneeuw voor de zon als deelnemers ervaren wat ze ervan leren voor hun werk, stelt Vroomen. Vooral ook omdat ze zich realiseren dat ze hiermee ook leren zelf als trainer online met collega’s aan het werk te zijn.

Wat is het Vlaggensysteem?

Het ‘Vlaggensysteem’ is een methodiek voor professionals om seksueel gedrag van jeugdigen (0-18 jaar) bespreekbaar te maken. Daarbij beoordeel je aan de hand van de methodiek of het om gezond of grensoverschrijdend gedrag van jeugdigen gaat en hoe daar vervolgens adequaat op te reageren. Zes criteria bieden ondersteuning om het getoonde gedrag te duiden met gekleurde vlaggen: toestemming, vrijwilligheid, gelijkwaardigheid, leeftijds- of ontwikkelingsadequaat, contextadequaat en zelfrespect.

  • De groene vlag staat voor gezond seksueel gedrag.
  • De gele vlag staat voor minder gezond experimenteergedrag of licht grensoverschrijdend gedrag.
  • De rode vlag gaat over ernstig seksueel grensoverschrijdend gedrag.
  • De zwarte vlag gaat over zwaar seksueel grensoverschrijdend gedrag.

Het Vlaggensysteem is ontwikkeld door het Vlaams expertisecentrum voor seksuele gezondheid Sensoa. Movisie is verantwoordelijk voor de uitrol in Nederland en ontwikkelde eigen producten, gebaseerd op de methodiek zoals het Vlaggensysteem in de residentiële jeugdzorg, een e-module gericht op verstandelijke beperking en RelatieWijs gericht op het beoordelen en aanpakken van (ex-)partnergeweld.

Hobéon is sinds 1 januari 2021 verantwoordelijk voor het trainen van de trainers, de certificering, het afgeven van licenties en de daarbij behorende administratie. De kwaliteitsborging blijft in handen van Movisie. Lees ook het persbericht hierover.

‘Gadver!’

Een belangrijk aspect van werken met het Vlaggensysteem is dat de cursisten leren om eerst neutraal te benoemen wat ze zien, voor ze een duiding geven. In de Hobéon-trainingen worden verschillende tekeningen getoond aan de deelnemers van situaties die overeenkomen met situaties uit de praktijk waarin ze werken. Maar ook minder vaak voorkomende situaties passeren de revue. Vroomen laat een tekening zien waarin een kleuter met zijn broek omlaag staat. Een volwassen man raakt het piemeltje van de jongen aan om het te wassen. Hoe beoordeel je de situatie, is dan de vraag aan de deelnemers. Een van de andere tekeningen laat vijf jongens zien die in elkaars bijzijn masturberen. Wentzel: ‘”Gadver!”, is dan soms de reactie. Maar dit soort situaties doen zich voor. Deelnemers krijgen de ruimte hun aversie te ventileren en leren hierna objectief te kijken met behulp van de criteria en een normatieve lijst waarin gedragingen staan die passen bij de leeftijdsfase en seksuele ontwikkeling.’

De tekeningen confronteren deelnemers met de regels en opvattingen waarmee ze zelf zijn grootgebracht. Vroomen: ‘In de praktijk lopen professionals aan tegen gedrag van kinderen dat grensoverschrijdend kán zijn. We bieden ze een kader waardoor ze leren professioneler te kijken.’

Reacties deelnemers online training

‘Eind 2020 ben ik gestart met de Train-de-Trainer Vlaggensysteem. Door de coronamaatregelen waren we genoodzaakt om de twee laatste dagdelen van de training online te doen. In eerste instantie was dit even wennen, maar al gauw werd duidelijk dat de Train-de-Trainer Vlaggensysteem ook online erg goed werkt en zeker niet minder interessant of leerzaam is! Ondanks dat we niet fysiek samen waren, voelde ik toch veel nabijheid met de andere deelnemers. Er was een fijne en veilige sfeer in de groep, waardoor het delen van ervaringen erg laagdrempelig was. Er was veel onderlinge interactie en voldoende gelegenheid om vragen te stellen. Regelmatige pauzes zorgden ervoor dat de energie er in bleef en een hele dag online trainen niet voelde als een eindeloze zit.’ 
Elke Breugelmans, Gezondheidsmakelaar/Projectleider NNZ Helmond

‘Ik heb onlangs de Train-de-Trainer Vlaggensysteem mogen volgen. Dag 1 was face to face, maar toen kwam corona om de hoek kijken en moesten dag 2 en 3 online doorgang vinden. Ik stond hier in eerste instantie sceptisch tegenover, aangezien er in de training veel in groepjes wordt geoefend.  Maar tot mijn verbazing werkte het online echt prima. Medecursisten zijn ver weg maar voelen toch als dichtbij, waardoor er toch een veilig klimaat heerst. En door middel van break-out rooms hebben we de oefeningen prima kunnen uitvoeren. Daarnaast scheelt het enorm veel reistijd. Ik denk dat straks na corona deze training prima online door zou kunnen gaan.’
Debby Hannenberg, sociaal verpleegkundige
 

Denkfouten

Movisie ontwikkelde, geïnspireerd op het Vlaggensysteem van Sensoa, diverse trainingen. Inmiddels speelt het kennisinstituut een andere rol, met name rond de kwaliteitsborging van de methodiek. Wat houdt dit in de praktijk zoal in? Wentzel: ‘Allereerst gaat het om kwaliteitsbewaking. Alle vragen die de methodiek oproept, zaken die onduidelijk zijn, worden naar mij doorgespeeld. Omdat het een methodiek is die je behoorlijk systematisch moet toepassen, kunnen daarin denkfouten ontstaan.’ Zo’n denkfout, of misverstand in de praktijk kan bijvoorbeeld gaan over interpretatie van scores. Wentzel: ‘Je duidt het gedrag op grond van een aantal criteria (zie eerste kader, red). Sommige mensen denken dat als je op een van die criteria in de seksuele relatie een min scoort, dat er dan direct sprake is van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Dat is niet zo. Maar ergens in de doorontwikkelde methodiek, is dat komen vast te liggen. Ik trek aan de bel als ik daarover signalen krijg. Zo’n fout moet dan rechtgezet worden.’  

Een ander aspect van kwaliteitsborging is doorontwikkeling van de methodiek, zegt Wentzel. Ook rond gerelateerde methodieken als Relatiewijs. En inmiddels is er in België een methodiek Vlaggensysteem voor volwassenen ontwikkeld. Wentzel onderzoekt en werkt uit – in samenspraak met partners als Rutgers – hoe je daarvan een Nederlandse versie kunt maken. Geen sinecure omdat de wet- en regelgeving in beide landen verschillen. Zo kent België bijvoorbeeld geen meldcode.

Hobéon neemt nu de trainingen, de logistiek die daarbij hoort en de certificering voor zijn rekening. Die overname en de nieuwe rolverdeling maakt dat de betrokken organisaties vooral hun eigen sterke punten, hun kern-expertise benutten. Vroomen: ‘We doen nu allemaal waar we goed in zijn.’

Interesse in een training Vlaggensysteem (basis of train-de-trainer)?

*Het betreft een opleidingstraject met Train-de-trainers en terugkomdagen met certificering en licenties.