Stoppen met institutioneel racisme is simpeler dan je denkt

Alweer is Nederland opgeschrikt door een zaak waarbij een instantie mensen met een migratieachtergrond stelselmatig en op grote schaal benadeelt. In het onderzoek noemen we dit institutioneel racisme. Dit keer ging het om de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO). Inmiddels weten we dat institutioneel racisme bij meer overheidsinstanties voorkomt. Denk aan de Toeslagenaffaire bij de Belastingdienst, of de voorbeelden van racisme bij het ministerie van Buitenlandse Zaken. Om een goede aanpak te ontwikkelen verzamelt en ontwikkelt Movisie kennis over wat effectief is in de aanpak van racisme. Eén ding valt op in die kennis: eigenlijk is het niet zo ingewikkeld. Het is vooral een kwestie van (niet) doen.

Bij DUO selecteert een algoritme potentiële fraudeurs en daarna bepalen fraude-onderzoekers bij wie ze op bezoek gaan. Onder meer studenten die bij familie inwonen worden gezien als risicogroep: ondanks dat ook zij recht hebben op een uitwonende beurs. Studenten met een migratieachtergrond wonen vaker bij familieleden in en dat is een van de redenen waarom zij vaker worden aangemerkt als fraudeur. Mogelijk werd er dus niet expliciet op afkomst geselecteerd maar in de praktijk kwam het daar wel op neer door de regels die werden gehanteerd. Over de definitie van institutioneel racisme zijn verschillende meningen, maar er lijkt een duidelijke consensus over dat het gaat om etnische of culturele groepen die structureel en stelselmatig worden benadeeld door instituties en organisaties zoals bij DUO.

Omdat het gaat om regels, beleid en processen binnen organisaties lijkt institutioneel racisme een enigszins ongrijpbaar fenomeen: het is niet alleen een kwestie van één persoon die zich racistisch heeft gedragen maar een optelsom van memo’s, beleidsstukken, vergaderpunten, ambtelijke stukken en beslissingen die onderdeel zijn van een systeem dat moeilijk te veranderen is. Dus wie wat precies verkeerd heeft gedaan, dat is lastig vast te stellen. De uitkomst is daarentegen wel duidelijk. Mensen met een migratieachtergrond, mensen met een donkere huidskleur, een Arabisch of Turks klinkende naam, een geboorteland buiten Europa of een islamitische achtergrond worden steeds weer gewantrouwd, gecontroleerd en benadeeld door instanties.

De oplossing voor dit vraagstuk klinkt in eerste instantie complex. Het gaat er allereerst om te starten met een onderzoek naar de cultuur, structuur en werkwijze van de organisatie. Zo kunnen processen, beleid en (geschreven en ongeschreven) regels die leiden tot ongelijkheid in kaart worden gebracht. Vervolgens moeten deze worden afgeschaft en veranderd. Het gaat onder meer om nieuwe processen optuigen die gericht zijn op objectieve criteria in plaats van subjectieve oordelen van medewerkers waarvan bekend is dat deze vaak gepaard gaan met vooroordelen en stereotypen. En bij nieuw beleid moet er vervolgens getoetst worden of dit niet opnieuw leidt tot ongelijkheid. Ook de inspraak en zeggenschap van mensen met een migratieachtergrond moet worden geregeld. Daarnaast moeten er processen worden ingericht die gericht zijn op het afleggen van verantwoording zodat de instantie zich niet opnieuw schuldig maakt aan het creëren van ongelijkheid.

De essentie is eigenlijk heel eenvoudig: mensen respectvol, eerlijk en gelijk behandelen

Dat klinkt ingewikkeld en in de praktijk is dit inderdaad een proces dat flink veel tijd en energie in beslag kan nemen. Maar de essentie is eigenlijk heel eenvoudig. Niet stiekem moskeeën bespieden, niet stiekem controleren op geboorteland of afkomst, niet stiekem je eigen culturele maatstaven als norm nemen en niet steeds mannen van kleur aanhouden in hun auto. Maar: mensen respectvol, eerlijk en gelijk behandelen.

Natuurlijk is dit in de praktijk niet 1-2-3 gerealiseerd, maar laten we beginnen vanuit de overtuiging dat het mogelijk is om institutioneel racisme een halt toe te roepen. En ook noodzakelijk: het is immers in strijd met Artikel 1 van onze Grondwet. Dat er wordt gewerkt met ingewikkelde algoritmen is geen excuus: een eerste stap is om vooraf met een groep diverse mensen van verschillende culturele en etnische achtergronden algoritmen kritisch en grondig te checken op vooroordelen en stereotypen. Dan ben je er nog niet maar heb je wel een belangrijke stap gezet. Kortom: institutioneel racisme helpen we niet van vandaag op morgen de wereld uit, maar de eerste stappen zijn simpel en makkelijk te nemen. Als er een wil is, is er zeker een weg.

Dit opiniestuk verscheen op 29 juni 2023 in het Nederlands Dagblad.