Tegenprestatie naar vermogen: de pro’s en contra’s

artikel - 6 december 2013
Afbeelding bij Tegenprestatie naar vermogen: de pro’s en contra’s

Over de tegenprestatie naar vermogen woedt een maatschappelijk debat. De belangrijkste vraag is: moeten mensen met een (bijstands)uitkering verplicht worden om als tegenprestatie een maatschappelijke activiteit uit te voeren? Andere vragen zijn: Mogen er sancties worden ingezet? Leidt het niet tot verdringing van betaalde banen? Zorgt verplichting eigenlijk wel voor activering en: hoeveel beleidsvrijheid moeten gemeenten hebben? In dit artikel zet Movisie een aantal argumenten en standpunten op een rij.

De Amsterdamse wethouder Andrée van Es pleit ervoor om mensen in de bijstand niet meer ‘liefdevol te verwaarlozen’, zoals dat tot nu toe gebeurde. Het is aan deze mensen zelf én aan de overheid om ze te helpen weer mee te doen in de maatschappij. Vanuit deze gedachte zijn al verschillende gemeenten de tegenprestatie gaan inzetten. De gemeente Helmond geeft bijvoorbeeld met het project Talent Verplicht! jongeren met een forse afstand tot de arbeidsmarkt de kans om hun talenten te ontwikkelen en in te zetten in de Peelregio. De gemeente werkt vanuit het idee dat iedereen meetelt, niemand aan de kant staat en iedereen talenten heeft. Dat de tegenprestatie ook kansen biedt voor emancipatie laat Dona Daria zien in het project ‘Full Engagement’. Voorwaarde is  het regelen van kinderopvang en aandacht voor persoonlijke situatie en motivatie van vrouwen met een bijstandsuitkering. Sommige gemeenten zoeken naar manieren om het mes aan meerdere kanten te laten snijden. Bijvoorbeeld door bijstandsgerechtigden in te zetten als ontlasting van mantelzorgers. In pilotprojecten in Spijkenisse en Katwijk zijn daarmee resultaten geboekt die de deelnemers tevreden stemmen. Inmiddels is ook in Amsterdam-West een pilot gestart en volgen er binnenkort meer in andere gemeenten. Vrijwillige deelname is hierbij wel steeds het uitgangspunt.

Verdringing van betaalde arbeid

FNV roept op om uit te zoeken of de maatschappelijke activiteiten niet ten koste gaan van betaalde banen. Ook de Raad van State vraagt zich af of er niet altijd sprake is van verdringing omdat mensen die een tegenprestatie leveren, werk doen waar blijkbaar wel vraag naar is. Er is bij verschillende partijen behoefte aan meer duidelijkheid over de omvang van de activiteiten en wat er verstaan wordt onder ‘naar vermogen’.

Beleidsvrijheid voor de gemeente?

VNG en Divosa vinden dat de nieuwe WWB-maatregelen, waaronder de tegenprestatie, niet uitvoerbaar zijn voor gemeenten. Het leidt volgens hen tot onnodige regels en beperkt de mogelijkheden tot maatwerk. Gemeenten moeten meer ruimte krijgen om eigen keuzes te maken. Andere partijen, waaronder de Landelijke Cliëntenraad (LCR) vinden juist dat het niet afhankelijk moet zijn van gemeentelijk beleid hoe de tegenprestatie wordt ingevuld. Bijvoorbeeld de mate van keuzevrijheid of de vraag wanneer arbeid additioneel is, heeft volgens de LCR weinig te maken met regionale omstandigheden. Zij vindt dat vakbonden, werkgevers en cliëntenraden gezamenlijk de aangewezen partijen zijn om dat te beoordelen. Het Burgerpanel Rotterdam komt wisselende boodschappen tegen over het doel van de tegenprestatie. Soms lijkt re-integratie een doel te zijn en soms niet. Het Burgerpanel beveelt aan om hier meer duidelijkheid over te scheppen. Ook pleit het panel ervoor om de regeling in een stimuleringsmaatregel te veranderen voor uitkeringsgerechtigden om vrijwilligerswerk te verrichten. Dit leidt tot een kostenbesparing omdat dan geen ambtenaren nodig zijn voor toezicht, controle, sanctie en administratie.

Verplichting werkt niet

Andrée van Es verzet zich tegen de verplichte tegenprestatie. Zij vindt dat verplichte activiteiten altijd  moeten leiden tot betaald werk en dat vrijwilligerswerk echt vrijwillig moet zijn. Vereniging Nederlandse Organisaties Vrijwilligerswerk (NOV)  pleit voor een eigen vrije keuze. NOV vindt dat gemeenten zelfs meerdere groepen (mensen met een WW uitkering of pensioen) moeten stimuleren om vrijwilligerswerk te gaan doen, maar nooit verplicht. De Bijstandsbond constateert dat het in veel gemeenten wel de intentie wel is dat mensen zich ontwikkelen, maar dat daar in de praktijk weinig aandacht voor is. Het Burgerpanel Rotterdam concludeert dat vrijwilligersorganisaties merken dat er door de tegenprestatie meer vrijwilligers zijn om zich actief in te zetten, maar dat deze mensen meestal ongemotiveerd zijn. 

Keuzevrijheid

Staatssecretaris Jetta  Klijnsma geeft aan dat ze voorstander is van keuzevrijheid en het zelf aandragen van ideeën voor een tegenprestatie door bijstandsgerechtigden. Ze zegt echter ook dat gemeenten hier zelf keuzes in kunnen maken. De rijksoverheid heeft kaders aangegeven waarbinnen gemeenten hun eigen beleid kunnen bepalen. De CG-raad stipt aan dat in de huidige wetsvoorstellen over de tegenprestatie de keuzevrijheid en het ontwikkelen van talenten op de laatste plaats komt. Het wordt wel genoemd, maar als iemand niet meewerkt, wordt hij gekort. De Bijstandsbond constateert dat er op veel plekken waar nu al tegenprestaties geleverd worden, keuzevrijheid is. Juist doordat er weinig budget is laten veel klantmanagers mensen zelf iets zoeken in plaats van een project voor ze te verzinnen.

Meer financiële problemen

Bijstandsgerechtigden zelf geven op fora en sociale media aan dat ze al weinig te besteden hebben en dreigen nog hoger in de schulden te raken als ze worden gekort op hun uitkering omdat ze geen tegenprestatie willen of kunnen leveren. De MOgroep en VNG en Divosa waarschuwen dat dit leidt tot nog meer problemen waardoor  mensen een groter beroep gaan doen op gemeentelijke vangnetten, zoals schuldhulpverlening, bijzondere bijstand, maatschappelijke opvang of ondersteuning van voedselbanken.

Stimuleringsmaatregel

Op basis van een onderzoek onder inwoners van Rotterdam stelt het Burgerpanel Rotterdam voor om in plaats van een verplichte tegenprestatie, een stimuleringsmaatregel in te voeren voor uitkeringsgerechtigden om vrijwilligerswerk te verrichten. Hierbij is het volgens het Burgerpanel van belang om aan te sluiten bij het vrijwilligerswerk dat bijstandsgerechtigden al doen en de eigen motivatie en talenten als uitgangspunt te nemen. Om dit mogelijk te maken is het nodig dat de gemeente organisaties faciliteert die bijstandsgerechtigden kunnen begeleiden bij het vinden van vrijwilligerswerk.

Gebruikmaken van bestaande kennis

Een feit blijft dat de overheid een wettelijke taak heeft in de activering van mensen die nu vaak zelf geen perspectief meer zien en soms al jarenlang liefdevol verwaarloosd zijn. Maar hoe kan dit op een goede manier aangepakt worden? We weten al ontzettend veel over methoden en succesvolle aanpakken waarbij mensen via vrijwillige inzet competenties ontwikkelen, kennismaken met een sector waarin ze willen werken of een netwerk opbouwen. Als kennisinstituut heeft Movisie hier de afgelopen jaren al kennis over verzameld en praktisch toepasbaar gemaakt. In de methode Erkenning Verworven Competenties (EVC), bijvoorbeeld krijgen vrijwilligers inzicht in én erkenning voor de competenties die zij hebben opgedaan. Effectonderzoek toont aan dat het doorlopen van een EVC procedure leidt tot meer zelfvertrouwen, een actievere houding en het openstaan voor nieuwe uitdagingen. In het project ‘Zorg beter met vrijwilligers’ is kennis verzameld over hoe je de inzet van geleide vrijwilligers, zoals bijvoorbeeld in het kader van tegenprestatie, voor alle betrokkenen succesvol kan laten verlopen. De onderzoeken naar en ervaringen met maatschappelijke stages geven aan dat leerlingen sociale vaardigheden opdoen, bindingen aangaan, zelfvertrouwen krijgen en zicht krijgen op de (lokale) maatschappij en vrijwilligerswerk. Vele maatschappelijk makelaars (veelal werkzaam bij vrijwilligerscentrales) hebben de afgelopen jaren veel ervaring opgedaan met het bij elkaar brengen van partijen en het bemiddelen van maatschappelijke stagiaires naar vrijwilligersplekken. ‘Wij weten wat het is om weerstand bij organisaties weg te nemen’ en: ‘we krijgen nu al steeds meer vragen van mensen zonder werk die zelf al vrijwilligerswerk zoeken’ zijn enkele uitspraken van deze maatschappelijk makelaars. Naar aanleiding van zijn onderzoek naar vrijwilligerswerk door mensen met een uitkering, concludeert Thomas Kampen in ‘De Affectieve Burger’ dat erkenning van dat wat de uitkeringsgerechtigde bijdraagt, essentieel is. Een juiste, motiverende communicatie met aandacht voor het eigen belang van de uitkeringsgerechtigde is daarbij van belang.

Reacties

Ik ben van mening dat bij sociale wijkteams en "STIP" zoals in Groningen er op allerlei gebieden vragen komen van mensen die niet in staat zijn om alle taken te doen om hun huishouden op orde te houden. Bijvoorbeeld de daar gevraagde vormen van hulp zoals administratie en kleine klussen zouden uitstekend gedaan kunnen worden vanuit de participatiewet. Als werkzoekende blijf je actief en bent veelal een betere kandidaat dan als je wacht op een passende baan.

Reageer op dit artikel

9 + 3 =
Los deze eenvoudige rekenoefening op en voer het resultaat in. Bijvoorbeeld: voor 1+3, voer 4 in.