Utrecht zet in op bestrijden van problematische schulden

30 december 2019

Tussen de 14.000 tot 35.000 huishoudens in de stad Utrecht kampen met problematische schulden. Harde cijfers ontbreken, omdat mensen vaak niet of te laat aan de bel trekken. Armoede, sociale uitsluiting, stress en andere gezondheidsproblemen liggen op de loer als schulden te lang blijven bestaan. Van de inwoners wordt zelfredzaamheid en eigen regie verwacht, maar voor veel mensen is dat teveel gevraagd.

Met de ‘Actieagenda Utrechters schuldenvrij’ zet de gemeente in op de bestrijding van armoede en schulden. Daarvoor is een brede samenwerking aangegaan met instellingen en professionals in de stad. Maar om armoede duurzaam aan te pakken, moet het Rijk het inkomensbeleid drastisch gaan herzien en ingewikkelde regelgeving rondom schulden vereenvoudigen, zeggen Marijke Braams, senior projectmanager Meedoen en Schuldenvrij en Jan Donker, beleidsadviseur Armoede en Schulden van de gemeente Utrecht.

Vroegsignalering

Mensen met oplopende schulden wachten gemiddeld vijf jaar totdat ze professionele hulp zoeken.  Tegen die tijd zijn de schulden vaak onnodig hoog opgelopen. Marijke Braams: ‘Vroegsignalering is daarom een van de belangrijkste doelen van de Utrechtse Actieagenda. Als mensen lange tijd problematische schulden hebben, ontstaan er vaak ook  andere problemen. Ze worden werkloos, soms zelfs dakloos of ziek’. Jan Donker:  ‘Als gemeente kun je dit niet in je eentje voorkomen. Daarom zijn we in gesprek gegaan met partijen die betrokken zijn bij schuldenproblematiek. Om in kaart te brengen wat we weten, hardop uit te spreken wat we willen en afspraken te maken over hoe we dat samen gaan doen’.

De stad werd geraadpleegd

Marijke Braams: ‘Ter voorbereiding van dit brede stadsgesprek hebben we een flitspeiling gehouden via de Facebook pagina van onze gemeente. Binnen twee en een halve week hadden we meer dan 600 reacties van inwoners, waarvan het grootste deel zelf schulden had of iemand kende met schulden. We vroegen iedereen: ‘wat moeten wij doen om Utrecht schuldenvrij te krijgen?’ Antwoorden daarop kwamen tijdens het stadsgesprek, waar inwoners, bedrijven, onderwijsinstellingen, wetenschappers, werkgevers, deurwaarders en woningcorporaties pitches hielden met ideeën voor aanpak en oplossingen. Zo hebben we met elkaar de Actieagenda Utrecht Schuldenvrij opgesteld.'

De ervaringswerkers

Bij het stadsgesprek waren ook twee inwoners aanwezig die zijn opgegroeid in arme gezinnen met schulden. Zij hadden een opleiding gevolgd tot ervaringsdeskundige in armoede en sociale uitsluiting. Marijke: ‘Met bibberende knieën vertelden zij ons dat we veel meer gebruik moesten maken van hun ervaringen en deskundigheid. We hebben ze in dienst genomen. De een geeft nu workshops aan hulpverleners, de ander gaat op bezoek bij mensen die wij niet goed kunnen bereiken. Hij maakt heel makkelijk contact met ze en helpt aan de keukentafel  met het op orde  brengen van de administratie. Ze zijn werkelijk goud waard. Konden we maar 10 van deze mensen in dienst nemen!'

Onderwijsinstellingen en werkgevers

Leren omgaan met geld kan niet vroeg genoeg beginnen. Marijke Braams: ‘Tijdens het stadsgesprek was ook een moeder van zes kinderen opgestaan. Zij vertelde hoe belangrijk het is om kinderen al op heel jonge leeftijd te leren omgaan met geld. Met kleurrijke kartonnetjes had zij daarvoor een spel gemaakt. In eerste instantie voor haar eigen kinderen. Maar met hulp van de ASR en de Rabo bank werd het verder ontwikkeld. Begin 2020 gaat zij het spel zelf op alle scholen in de stad introduceren.’

Jan Donker:  ‘Jongeren worden dagelijks verleid om dingen op krediet aan te schaffen. Daarom proberen we ze samen met de buurtteams, onderwijsinstellingen en werkgevers zoveel mogelijk te behoeden voor financiële problemen. Op MBO’s worden spreekuren gehouden door jongerenwerkers van de buurtteams. Zij bieden hulp aan studenten met geldzorgen. Jongeren kunnen hun schulden vaak pas aflossen als ze een baan hebben. Dus stoppen ze noodgedwongen met hun studie en gaan aan het werk. Ze hebben geen diploma en zitten jarenlang vast aan afbetalingen. Daarom hebben we het Jongerenfonds in het leven geroepen. Daar volgt een strakke aanpak, waarbij de schulden worden gesaneerd en de jongeren intensief begeleid worden zodat ze hun studie kunnen afmaken.’

Veel partijen in de stad Utrecht zijn betrokken bij het voorkomen van problematische schulden en armoedeval. Werkgevers in de stad waar jongeren graag werken, zijn inmiddels alert geworden op signalen die duiden op financiële problemen. Bedrijven als McDonalds weten wat hen te doen staat als iemand vraagt of hij meer uren mag komen werken. Of zijn vakantiedagen liever wil laten uitbetalen. Dan volgt een goed gesprek en zo nodig de kortst mogelijke route naar hulp.

Korte aanmeldlijnen

Schulden gaan meestal hand in hand met betaalachterstanden. Woningcorporaties, zorgverzekeraars en gemeentelijke instanties zijn in Utrecht daarom onderdeel geworden van de hulplijn, en daarmee veel meer geworden dan alleen schuldeiser. Net als energie- en waterbedrijven - die verplicht zijn om betaalachterstanden aan de gemeente te melden-  komt er in 2021 ook voor hen een meldplicht. Maar in Utrecht gebeurt dit nu al. Jan Donker: ’Juist deze directe aanmeldingen zijn belangrijk om zo vroeg mogelijk hulp te kunnen bieden. Ook deurwaarders doen hieraan mee. Zij willen af van het verouderde model dat zij de kip alleen maar kaler komen plukken. Dus in plaats van de huisraad weg te dragen, helpt de deurwaarder om eerst een afspraak bij de schuldhulpverlening te maken.’

Inkomensbeleid en regelgeving op de schop

Jan Donker:  ‘Als we armoede echt willen aanpakken, moet ook het Rijk aan de slag. Het inkomensbeleid blijkt niet toereikend voor een aantal groepen in onze samenleving. We hebben onderzoek in de stad laten uitvoeren en gezien dat bijvoorbeeld gezinnen met kinderen op de middelbare school  vaak 300 euro tekort komen om fatsoenlijk mee te kunnen doen. Wij denken dat een hoger kindgebonden budget en minder belasting voor deze groepen dit structureel inkomenstekort kunnen verhelpen. Ook zou het Rijk de regelgeving rondom vermogen en schulden drastisch moeten verbeteren. Nu zijn er onlogische en elkaar zelfs tegenwerkende regels.  Bijvoorbeeld dat de gemeente mensen in de bijstand geen kwijtschelding voor de lokale belasting mag geven als ze een klein buffertje hebben opgebouwd. 

De regels gaan bovendien allemaal uit van de eigen regie van mensen om niet (dieper) in de schulden te komen. Maar mensen die langdurig in schaarste leven en onder grote stress staan, blijken zelden in staat verder te kijken dan de korte termijn en kunnen vaak ook geen verstandige beslissingen meer nemen. Als overheid moeten we het op cruciale momenten kunnen overnemen van hen. Ons pleidooi is inmiddels bekend in Den Haag’. 

Auteur:  Maud Bredero

Meer lezen over het programma