Validisme aanpakken? Deze drie interventies helpen jou
Het ongelijk behandelen van mensen met een beperking wordt ook wel validisme genoemd. Hoe ga je validisme tegen? In de database van het Kennisplatform Inclusief Samenleven (KIS) staan drie interventies die hierbij kunnen helpen. Dit artikel licht ze uit en beschrijft hun werkzame elementen.
Wanneer we spreken over discriminatie, denken veel mensen niet direct aan discriminatie van mensen met een beperking. Toch komt discriminatie, stigmatisering en uitsluiting in deze groep regelmatig voor. Deze vorm van discriminatie wordt ook wel validisme genoemd, vergelijkbaar met racisme en seksisme (Den Brok-Rouwendal, 2005; Koster, 2021).
Uit eerder onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) blijkt dat mensen met een beperking in Nederland vaker discriminatie ervaren dan mensen zonder beperking (Andriessen et al., 2020). Ook het VN-comité is kritisch: het huidige overheidsbeleid houdt nog niet genoeg rekening met de beginselen van het VN-verdrag handicap.
Wat is validisme?
Validisme verwijst naar het ongelijk behandelen van mensen met verschillende typen beperkingen. Het omvat discriminatie gericht op een verstandelijke beperking, een lichamelijke beperking en/of een psychische kwetsbaarheid (Fitzpatrick, Felten & Harnacke, 2022).
Het is belangrijk om goede aanpakken te hebben die discriminatie tegengaan en zich specifiek richten op validisme. Movisie heeft samen met verschillende interventie-eigenaren gewerkt aan het versterken van hun interventies. De interventie-eigenaren hebben hun aanpak wetenschappelijk onderbouwd en gekeken of de beoogde gedragsverandering haalbaar is.
Deze interventies zijn inmiddels opgenomen in de KIS-database: ProkkelOpPad, Meet & Greet en Inspiratiesessies en Dames die Raken. Aan de hand van deze voorbeelden zie je welke werkzame mechanismen worden ingezet.
Wat is de KIS-database?
Movisie en het Verwey-Jonker Instituut beheren samen het Kennisplatform Inclusief Samenleven (KIS). Daar vind je ook de KIS-database: een overzicht van interventies die discriminatie helpen tegengaan. Denk aan trainingen, workshops, campagnes en lespakketten. Deze interventies worden in Nederland toegepast en zijn wetenschappelijk onderbouwd. Gemeenten, organisaties en scholen kunnen hier eenvoudig zoeken naar een passende aanpak om discriminatie, vooroordelen en stereotypen te verminderen.
Interventie 1: ProkkelOpPad
ProkkelOpPad is een inclusieve wandeltocht die mensen met en zonder verstandelijke beperking samenbrengt om in gesprek te gaan en elkaars leefwereld beter te begrijpen. De activiteit begint met een kennismaking, gevolgd door een wandeling waarbij praat- en opdrachtkaarten worden gebruikt om zowel de route als gespreksonderwerpen te bepalen.
Ga naar de interventiepagina van ProkkelOpPad
Werkzaam mechanisme: counter stereotypen
Een manier om stereotypen te doorbreken is door mensen onbewust te laten denken aan voorbeelden die niet in het stereotype passen, zoals een huisvader of een brandweervrouw, zogeheten counter stereotypen (Felten et al., 2025). Onderzoek laat zien dat dit helpt om vooroordelen en andere vormen van bias te verminderen. Het zorgt namelijk voor flexibeler en creatiever denken (Prati et al., 2015a; Prati et al., 2015b). In interventies wordt dit nog weinig toegepast, maar er zijn verschillende werkvormen onderzocht (Felten et al., 2025).
Een veelgebruikte methode is het inzetten van mensen die niet binnen het stereotype passen, bijvoorbeeld door minderheidsgroepen een rol te geven als spreker of trainer. Zo worden zij vanzelf een counter stereotype rolmodel (Marcelin et al., 2019).
Bij ProkkelOpPad gebeurt dit in de praktijk: deelnemers met een verstandelijke beperking doorbreken stereotypen door zichzelf te zijn. Hun authenticiteit en betrokkenheid tijdens de wandeling laten zien dat zij veel meer zijn dan hun beperking, waardoor zij counter stereotype rolmodellen worden.
Interventie 2: Meet&Greet en Inspiratiesessies
Onbeperkt aan de Slag organiseert ontmoetingen tussen werkzoekenden met een arbeidsbeperking en werkgevers: Meet&Greets. Dit zijn geen ‘enge’ sollicitatieprocedures waar sollicitanten met een beperking nagenoeg altijd een veel kleinere kans hebben dan sollicitanten zonder beperking. Het zijn kennismakingsgesprekken. De werkzoekende en de werkgever leren elkaar kennen, van mens tot mens. Vooroordelen vallen weg. En als er een match is – dus de werkgever en de werkzoekende vinden elkaar interessant - maken zij samen een vervolgafspraak. En daar komen banen uit voort.
Ga naar de interventiepagina van Meet&Greets en inspiratiesessies
Werkzaam mechanisme: inzicht en kennis
Eén van de werkzame mechanismen om discriminatie te verminderen is het geven van kennis (Felten et al., 2025). Informerende interventies dragen bij aan het verminderen van vooroordelen en stereotypen, blijkt uit onderzoek van Fitzpatrick, Felten & Harnacke (2022).
Uit een recente review van Treffers en collega’s (2024) blijkt dat informerende interventies goed kunnen werken op de werkvloer. Door bijvoorbeeld uit te leggen wat verschillende beperkingen inhouden. Belangrijk is dat deze informerende interventies onzekerheid wegnemen en duidelijke normen stellen. Dat gebeurt ook tijdens de Meet&Greets en inspiratiesessies. Werkgevers ontdekken wat nodig is om mensen met een beperking in dienst te nemen én te houden. Daarnaast horen ze welke waarde deze medewerkers toevoegen aan hun organisatie.
Interventie 3: Dames die Raken
De Dames die Raken zetten theater in als middel om (zelf)stigma bespreekbaar te maken. Dit doen zij middels de voorstelling De Kracht van Kwetsbaarheid, die de impact van psychische kwetsbaarheid zichtbaar maakt en de invloed hiervan op je leven en werkomgeving belicht. De scènes zijn gebaseerd op eigen ervaringen. Aansluitend vindt een interactief nagesprek plaats, dat kan worden afgestemd op de specifieke doelgroep. Tijdens het nagesprek komen zowel vragen vanuit het publiek als vanuit ‘Dames die Raken’ aan bod.
Ga naar de interventiepagina van Dames die Raken
Werkzaam mechanisme: inleving en empathie
Onderzoek toont aan dat het versterken van inlevingsvermogen en empathie een bewezen werkzaam mechanisme is om discriminatie tegen te gaan (Felten et al., 2025). Diverse interventies zijn hierop gericht met aantoonbare positieve effecten (Berger et al., 2016; Paluck, 2009; Tompkins et al., 2015). Waarom? Omdat een persoonlijk verhaal over een onrechtvaardige situatie mensen uitnodigt om zich in te leven. Zo ontstaat empathie. Empathie maakt dat vooroordelen, zowel zichtbaar als onbewust, afnemen. Verhalen kun je op allerlei manieren delen; live door een ervaringsdeskundige, in een artikel of boek of via film, tv-serie of theater (Felten et al., 2025).
Dit sluit aan bij de interventie Dames die Raken. Door middel van theater worden ervaringsverhalen bespreekbaar gemaakt. Door te luisteren of kijken naar deze verhalen, ontstaat inleving en empathie en raken mensen emotioneel betrokken bij het verhaal. Ze gaan meevoelen, wat automatisch leidt tot het verminderen van vooroordelen.
Meer interventies
Validisme is een vorm van discriminatie die vaak onzichtbaar blijft, maar grote impact heeft op het dagelijks leven van mensen met een beperking. De drie interventies in de KIS-database laten zien dat verandering mogelijk is: door counter stereotypen, kennis en inzicht, en inleving en empathie.
Bibliografie
Andriessen, I., Hoegen Dijkhof, J., van der Torre, A., van den Berg, E., Pulles, I., Iedema, J., & de Voogd-Hamelink, M. (2020). Ervaren discriminatie in Nederland II. Sociaal en Cultureel Planbureau. https://www.scp.nl/documenten/2020/04/02/ervaren-discriminatie-in-neder…
Berger, R., Benatov, J., Abu-Raiya, H., & Tadmor, C. T. (2016). Reducing prejudice and promoting positive intergroup attitudes among elementary-school children in the context of the Israeli–Palestinian conflict. Journal of school psychology, 57, 53-72. https://doi.org/10.1016/j.jsp.2016.04.003
Den Brok-Rouwendal, Y. (2005). Validisme en gender: Over leven met een handicap. Boom Juridische uitgevers.
Felten, H., Broekroelofs, R., Nechar, C., Boersma, A., & Does, S. (2025). Wat werkt bij het verminderen van discriminatie. Movisie. https://www.movisie.nl/publicatie/wat-werkt-verminderen-discriminatie/
Fitzpatrick, H., Felten, H., & Harnacke, C. (2022). Validisme aanpakken ten aanzien van mensen met een verstandelijke beperking: Literatuuronderzoek naar het verminderen van vooroordelen en discriminatie ten aanzien van mensen met een verstandelijke beperking. Movisie. https://www.movisie.nl/publicatie/stigma-discriminatie-verstandelijke-b…
Koster, X. (2021). Waarom je relschoppers geen ‘idioten’ moet noemen. One World. Geraadpleegd op 16 december 205, van https://www.oneworld.nl/mensenrechten/waarom-je-relschoppers-geen-idiot… relschoppers geen ‘idioten’ moet noemen/
Marcelin, J. R., Siraj, D. S., Victor, R., Kotadia, S., & Maldonado, Y. A. (2019). The impact of unconscious bias in healthcare: how to recognize and mitigate it. The Journal of infectious diseases, 220, 62-73. https://doi.org/10.1093/infdis/jiz214
Paluck, E. L. (2009). Reducing intergroup prejudice and conflict using the media: a field experiment in Rwanda. Journal of Personality and Social Psychology, 96(3), 574-587. https://doi.org/10.1037/a0011989
Prati, F., Vasiljevic, M., Crisp, R. J., & Rubini, M. (2015a). Some extended psychological benefits of challenging social stereotypes: Decreased dehumanization and a reduced reliance on heuristic thinking. Group Processes & Intergroup Relations, 18(6), 801-816. https://doi.org/10.1177/1368430214567762
Prati, F., Crisp, R. J., & Rubini, M. (2015b). Counter-stereotypes reduce emotional intergroup bias by eliciting surprise in the face of unexpected category combinations. Journal of Experimental Social Psychology, 61, 31-43. https://doi.org/10.1016/j.jesp.2015.06.004
Tompkins, T. L., Shields, C. N., Hillman, K. M., & White, K. (2015). Reducing stigma toward the transgender community: An evaluation of a humanizing and perspective-taking intervention. Psychology of Sexual Orientation and Gender Diversity, 2(1), 34-42.
Treffers, T., Ritter, A. C., Born, N., & Welpe, I. (2024). A systematic review of experimental evidence on interventions against bias and discrimination in organizations. Human Resource Management Review.
