Verward gedrag: we weten er soms geen raad mee

Terugblik Kerstdebat 2018

31 december 2018

De aandacht voor mensen met verward gedrag is de laatste jaren enorm toegenomen. De vraag echter is wat al die attentie voor betrokkenen betekent. Worden ze beter geholpen en is er voor hen ook echt een plek in de samenleving gekomen? Movisie besteedde er 21 december het Kerstdebat aan.

Lang actief in de cliëntenbeweging van de ggz en sinds 2000 zelfstandig adviseur is Ed van Hoorn niet gerust op de reden voor alle aandacht voor mensen met verward gedrag. ‘Soms lijkt het alsof er een bijbelse plaag over ons heen komt, in de vorm van hordes mensen met verward gedrag. Maar verward gedrag is van alle tijden, nu niet meer dan vroeger.’

Zorgen is niet opsluiten of medicaliseren

Net zolang als er mensen zijn die verward gedrag vertonen, zijn er mensen die hen hulp willen bieden. Ze doen dat volgens Van Hoorn vanuit een altruïstisch of egoïstisch motief, maar soms ook uit financiële overwegingen. Hij wijst erop dat het Schakelteam in zijn eindrapport aangaf dat mensen hoe dan ook meer voor elkaar moeten leren zorgen.

Echt zorgen houdt in dat we mensen met verward gedrag helpen bij hun re-integratie in de samenleving

Zorgen, aldus Van Hoorn betekent ‘evenwel niet dat we mensen moeten uitsluiten, opsluiten of medicaliseren. Echt zorgen houdt in dat we mensen met verward gedrag helpen bij hun re-integratie in de samenleving. En daarvoor hebben we gemeenten, maatschappelijke organisaties, ambtenaren en buren nodig die het vraagstuk in zijn juiste, 'niet- alarmistische' context plaatsen. En de erkenning dat sommige buurten en wijken het afvoerputje zijn geworden voor alle maatschappelijke problemen, en dat het geen wonder is dat verward gedrag zich juist daar voordoet.’

Crisisdienstverpleegkundige en lector psychiatrische zorg aan de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen Bauke Koekkoek ziet, evenals Van Hoorn, de gevolgen van een in tweeën gespleten samenleving voor de manier waarop we mensen met verward tegemoet treden. ‘Op deze bijeenkomst vandaag zijn wij, tamelijk goed opgeleide mensen, het roerend met elkaar eens dat de samenleving inclusief moet zijn, en dat we ruimte moeten bieden aan mensen met apart gedrag. Maar we vergeten dat er ook bevolkingsgroepen zijn die inclusie en integratie van de ander, kwetsbaar of niet, ronduit afwijzen.’

Nieuw sociaal contract nodig

Vanwege de maatschappelijke tweedeling moeten we volgens Kim Putters, de directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, op zoek naar een nieuw sociaal contract. Koekkoek vertaalt dit als een zoektocht naar een nieuwe manier om met elkaar om te gaan. ‘In wezen gaat het daarbij om de vraag wat burgers van elkaar en van de overheid mogen verwachten.’

We weten nu dat er meer nodig is dan een periodiek ingevlogen zorg

Ook voor onze omgang met mensen met ander gedrag moeten we het daarover hebben. Nog niet zo lang geleden stuurden we iemand van wie wij vonden dat hij zich vreemd gedroeg naar instellingen in de bossen. Tegenwoordig is maar 3-4% van de mensen die geestelijke zorg nodig hebben, opgenomen in een instelling. Dat komt doordat de overheid heeft bedacht dat mensen met verward gedrag ook heel goed in volkswijken kunnen worden geplaatst, zegt Koekkoek. ‘En voor het geval hun re-integratie tot problemen leidt, zou een gespecialiseerd ggz-team er met een pilletje of een praatje voor zorgen dat alles weer goed komt. We weten nu dat er meer nodig is dan een periodiek ingevlogen zorg.’

Koekkoek geeft een voorbeeld uit de eigen praktijk. Vorige week belde de politie hem op, omdat ze wilde binnentreden bij een verward iemand die ernstige overlast veroorzaakte. De man bleek dermate psychotisch dat er geen enkel gesprek mee viel te voeren. ‘Zonder al te veel dwang en drang lukte het ons om de man op te laten nemen. Netjes gedaan, vonden we. Maar eigenlijk begint de zorg dan pas. Want wat gebeurt er verder met die man en met zijn woning, wat doen we met de omwonenden die hun buik vol hebben van de overlast en wat doen we voor de naasten van betrokkene?’

Stuk voor stuk moeilijke maar tegelijkertijd cruciale vragen voor de omgang met mensen die zich anders gedragen, zegt Koekkoek. Hij doet een oproep aan de professionals om ‘hoe moeilijk dat soms ook is, bij de beantwoording verder te kijken dan de eigen doelen en doelstellingen.’

Goede verbindingen van fundamenteel belang

Ook de voorzitter van het eind september ontbonden Schakelteam personen met verward gedrag - Onno Hoes - pleit voor integraal werken. ‘Onze eindconclusie was dat alle partijen die op de een of andere manier bezig zijn met de problematiek van kwetsbaarheid - want daar hebben we het hier in wezen over - veel 'breder' moeten leren kijken. Bijvoorbeeld door combinaties te maken met beschermd wonen, maatschappelijke opvang en de diverse veiligheidsprogramma's.’

Kerstdebat 2018 Movisie in de Geertekerk in gesprek

In het manifest 'Oog voor Elkaar' benadrukt het Schakelteam nog maar eens dat zorg ‘een gezamenlijke verantwoordelijkheid is van buren, familie, en professionals van GGD tot politie en van woningcorporatie tot gemeenteloket.’ Goede verbindingen tussen mensen en instanties op verschillende niveaus zijn daarbij van fundamenteel belang, zegt Hoes.

Ook emeritus lector Kwartiermaken aan de Hogeschool Utrecht - Doortje Kal - onderstreept het belang van goede verbindingen tussen burgers en professionals, zowel onderling als met elkaar om de juiste zorg te bieden aan mensen in geïsoleerde posities. Dat is een hele klus want ‘we staan steeds minder open voor mensen die afwijken van de steeds enger wordende normaliteitsnorm.’

Er is meer nodig om anders te mogen zijn

Kal pleit voor ‘kwartiermaken’, een manier van werken die kwetsbare mensen in staat stelt om naar eigen wens en mogelijkheden te laten deelnemen aan de maatschappij, al dan niet ondersteund door een maatje. Kwartiermaken, aldus Kal staat voor ‘leren omgaan met wat in essentie een relationeel vraagstuk is oftewel hoe een samenleving wenst om te gaan met kwetsbaarheid. Wil ze er überhaupt ruimte voor maken?’

Waar nodig moeten ook regels en protocollen aan de kant kunnen worden geschoven

De erkenning dat er mensen zijn die moeite hebben om hun weg in de samenleving vinden, maakt volgens Kal op zich al ruimte voor anders kúnnen en mógen zijn. ‘Maar er is meer nodig om kwetsbare mensen een kans te bieden om naar eigen vermogen te participeren. Waar nodig moeten ook regels en protocollen aan de kant kunnen worden geschoven.’

Gelet op de opmerkingen vanuit de zaal vindt ook menig professional en lokaal beleidsmaker dat er nog veel werk verricht moet worden voordat de samenleving, zoals Van Hoorn met nadruk vraagt, ‘weer normaal’ gaat doen over mensen met verward gedrag. Luisteren, bondgenootschappen sluiten, voor elkaar zorgen en dat laatste 'gewoon doen': het is allemaal nodig zodat mensen met verward gedrag hun plek in de samenleving kunnen innemen.

Dat dat waarschijnlijk een proces van bloed, zweet en tranen zal zijn, weet Marijke de Groot, ervaringsdeskundige en auteur van 'Het was niet alleen maar leuk tijdens mijn depressie’ als geen ander. Aan haar dan ook het slotwoord met een blog uit haar boek. 'Ik ben opgenomen en mijn kinderen zijn thuis bij mijn man. Ik zie ze te weinig en kan om die reden vandaag enkel onbedaarlijk huilen. En ik heb geen idee wanneer ik weer naar huis mag.'

Terugblik Janny Bakker-Klein op Kerstdebat