De voordelen van de participatiesamenleving

artikel - 8 december 2015

‘De klassieke verzorgingsstaat verandert langzaam maar zeker in een participatiesamenleving. Van iedereen die dat kan wordt gevraagd verantwoordelijkheid te nemen voor zijn of haar eigen leven en omgeving’. Dit zei koning Willem-Alexander twee jaar geleden in zijn eerste troonrede. Het werden historische woorden: grootscheeps opgepikt door de media, hét woord van het jaar 2013 en inmiddels niet meer weg te denken uit ons collectieve vocabulaire. Aan het eind van 2015 zetten we de voor- en nadelen van de participatiesamenleving op een rijtje en schetsen we een beeld van de toekomst.

De term participatiesamenleving kwam in 2013 niet uit de lucht vallen. Al in 1991 sprak PvdA-leider Wim Kok het PvdA-congres toe met de woorden: ‘Wij zitten nu in een overgangsfase: van een verzorgingsstaat naar een werkzame, naar een participatiesamenleving’. Premier Balkenende noemde het in 2005 en in 2013 lanceerde het kabinet Rutte de participatiesamenleving dus opnieuw via de troonrede. Daarmee is de term al bijna 25 jaar oud. Maar bestaat de participatiesamenleving al niet veel langer, zonder het zo te benoemen? Onze voorouders waren toch ook gewend om voor elkaar te zorgen, in gezins- en familieverband, binnen de gemeenschap en op het niveau van de samenleving? Kijk maar naar organisaties als het Rode Kruis, sinds 1864 actief als vereniging van vrijwillige hulpverleners. Of de Koninklijke Nederlandse Redding Maatschappij, in 1824 opgericht door verontruste burgers nadat veel mensen waren verdronken in zee. Ook dan al gaat het om burgers die vrijwillig de verantwoordelijkheid nemen om hulp te bieden of levens te redden. De participatiesamenleving is dus echt niet van vandaag of gisteren.

En die participatiesamenleving wordt in 2015 van links tot rechts door de politiek omarmd. Waarom? Omdat het begrip voldoende ruimte biedt om naar eigen politieke kleur in te vullen. De participatiesamenleving zou de vrijheid van burgers bevorderen (rechts), het maatschappelijk middenveld versterken en mensen meer naar elkaar doen omzien (midden) en burgers zouden geprikkeld worden om meer verantwoordelijkheid te nemen voor de noden om hen heen (links). Grote woorden! Maar wat zijn de voordelen van de participatiesamenleving?

Voordeel #1

Als eerste en in tijden van bezuinigingen misschien wel cruciaal: de participatiesamenleving is goedkoper dan de verzorgingsstaat. Al zullen tegenstanders wellicht aanvoeren dat goedkoop uiteindelijk duurkoop zal zijn.

Een paar cijfers: in 2015 bedragen de totale zorgkosten in Nederland 94 miljard euro. Dat is 15 procent van wat burgers en bedrijven in Nederland samen verdienen; het CPB berekende dat dit in 2040 kan stijgen tot 31 procent. Dat is heel veel geld. Geld dat niet uitgegeven kan worden aan beter onderwijs, onderhoud van wegen of het stimuleren van sport en bewegen. Investeren in een participatiesamenleving die onderling en tegen veel lagere kosten voor elkaar zorgt, lijkt dan een goed alternatief.

'Niemand zit eenzaam achter de geraniums, dat is het credo'

Voordeel #2

Een tweede voordeel is dat in de ideale participatiesamenleving iedereen meedoet, daar waar de verzorgingsstaat juist mensen buiten spel heeft gezet. Wie een ‘vlekje’ had werd goed verzorgd en van een inkomen voorzien om vervolgens achter de geraniums verder te leven. Met eenzaamheid en gevoelens van nutteloosheid als gevolg. In de participatiesamenleving zet iedere burger juist zijn of haar eigen kracht in en doet naar vermogen mee aan de samenleving. Wie een lichamelijke of verstandelijke beperking heeft, ontvangt niet meer automatisch en levenslang een uitkering maar is – met de nodige aanpassingen – actief en doet mee. Ook ouderen blijven zo lang mogelijk actief en wie werkloos is kan gestimuleerd (of gedwongen) worden bij te dragen aan de samenleving. Iedereen draagt bij en niemand zit eenzaam achter de geraniums, dat is het credo.

Voordeel #3

En een derde voordeel is dat het in de ideale participatiesamenleving meer gaat om de ‘leefwereld’ en minder om de ‘systeemwereld’. In de verzorgingsstaat konden burgers relatief eenvoudig een bijstands- of arbeidsongeschiktheidsuitkering ontvangen en daarmee gewend raken aan verzorging, maakbaarheid en voorspelbaarheid. Om misbruik tegen te gaan bleken controle en regelgeving noodzakelijk en zo ontstond er een systeemwereld die tot vandaag in de haarvaten van de samenleving aanwezig is. Een wereld van controle, grootschaligheid, formele procedures en bureaucratie. De participatiesamenleving richt zich juist op de leefwereld van echte mensen, op actieve burgers. Het is kleinschaliger, informeler, praktischer en gaat gepaard met meer passie en plezier, zo is de gedachte.

Ook nadelen benoemen

Inmiddels begint de participatiesamenleving invulling te krijgen en worden ook de nadelen zichtbaar. Een voorbeeld. Uitgaan van eigen kracht, zoveel mogelijk zelf doen en meedoen naar vermogen lijken uitstekende uitgangspunten. En burgers zullen ongetwijfeld tot veel meer in staat zijn dan de verzorgingsstaat ooit voor mogelijk hield. Maar we zullen ook moeten accepteren dat sommige kwetsbare mensen – tijdelijk of altijd - helemaal geen familie of ondersteunend netwerk hebben. Gewoon omdat het er niet is, ze het niet kunnen creëren of in stand houden. Professionele zorg en ondersteuning zal dus altijd nodig zijn. Met andere woorden: een bodempje verzorgingsstaat blijft altijd noodzakelijk voor de echt kwetsbaren.

De boel in balans houden

Meer (mantel)zorg en vrijwilligerswerk door burgers betekent ook extra lasten. Welke schouders gaan die lasten dragen? Mannen of vrouwen, werkenden of niet-werkenden, de sterkste schouders of de schouders die toch al bijna bezwijken? Voorvechters van emancipatie wijzen op het gevaar van overbelasting voor vrouwen. Zij zorgen nog steeds meer dan mannen voor de kinderen en het huishouden, verlenen meer mantelzorg en moeten daarnaast ook nog eens economisch zelfstandig worden of blijven. Onder de toenemende druk van de participatiesamenleving zouden zij wel eens kunnen bezwijken.

'De overheid mag in de participatiesamenleving wel iets terugdoen voor de actieve burger'

Een ander, meer fundamenteel nadeel van de participatiesamenleving is dat mensen geen recht meer hebben op zorg. Wie in de verzorgingsstaat dankzij dat recht onafhankelijk en zelfstandig door het leven kon gaan, moet nu weer terugvallen op familie en vrienden, vrijwilligers en liefdadigheid. Dat is geen prettig vooruitzicht voor ouderen of mensen met een beperking die zich volwaardig burger voelden. Door de participatiesamenleving behoren zij opeens weer tot de categorie ’afhankelijken’.

De overheid mag in de participatiesamenleving wel iets terugdoen voor de actieve burger. Wie zorgt voor kinderen, dementerende schoonmoeder en eenzame buurman, de buurtbarbecue organiseert, de bibliotheek open en het park groen houdt, mag bijvoorbeeld minder regelgeving van de overheid terugverwachten. Iedereen die wel eens een lokaal evenement heeft georganiseerd weet hoeveel overleg, vergunningen en regels daarvoor nodig zijn en hoe frustrerend dat is. Een overheid die minder regels stelt en zich faciliterend opstelt, zal voor veel burgers een randvoorwaarde zijn om actief te worden. Financiële ondersteuning door de overheid zou ook helpen. Want buurtbewoners kunnen wel met z’n allen het buurthuis draaiend houden, maar iemand moet uiteindelijk wel de huur van het pand betalen.

Verzorgingsstaat versus participatiesamenleving

In het debat van vandaag worden verzorgingsstaat en participatiesamenleving tegenover elkaar gesteld. Beter is het om ze als uiteinden te zien van een continuüm, waarbij noch de ultieme verzorgingsstaat noch de ultieme participatiesamenleving bereikt zal worden: we bevinden ons altijd daar ergens tussenin. Momenteel schuiven we in de richting van de participatiesamenleving en waarschijnlijk zullen we die uiteindelijk - eerst wat ongemakkelijk maar later steeds vanzelfsprekender - accepteren en omarmen. En dat is zowel wenselijk als noodzakelijk. Noodzakelijk omdat de verzorgingsstaat uiteindelijk onbetaalbaar wordt en ten koste gaat van belangrijke zaken als goed onderwijs. En wenselijk omdat de ideale participatiesamenleving echt leidt tot actieve burgers die vanzelfsprekend en naar vermogen bijdragen aan de samenleving. En waarin geen plaats meer is voor vereenzaming of affectieve verwaarlozing. Als de overheid zorgt voor de mensen die echt niet mee kunnen doen en faciliteert waar dat nodig is, en als de lasten goed worden verdeeld, schuiven we naar de goede kant van het continuüm van verzorgingsstaat en participatiesamenleving.

Dit is een bewerking van een artikel dat eerder verscheen in Podium voor Bioethiek, het tijdschrift van de Nederlandse Vereniging voor Bioethiek

Reacties

@ voordeel 3:
ik denk dat het hier gaat over de IDEALE participatiesamenleving.
Aangezien de situatie nog verre van ideaal is lijkt de systeemwereld nog de dominante over de leefwereld.
De systeemwereld was bedoeld om ten dienste te staan van de leefwereld en dat lijkt en blijkt nog steeds niet echt het geval.
Ik denk dat we daar nog wel wat aan moeten sleutelen.

Wim Kok introduceerde het begrip 'participatiesamenleving' in zijn verdediging van de noodzaak in te grijpen in de WAO. Deze dreigde onbetaalbaar te worden, vond men, omdat werkgevers en werknemers massaal gebruik maakten van deze regeling om enerzijds de arbeidsproductiviteit per werknemer te verhogen (werkgevers) en anderzijds er niet aan onderdoor te gaan (werknemers). Er is in het vorm geven aan de verzorgingsstaat inderdaad zorg bij mensen weggehaald en mensen hebben zorg bij zich weg laten halen, maar dat diende ook maatschappelijke doelen. Niet alleen het optimaal kunnen deelnemen aan de arbeidsmarkt, maar ook het vrijmaken van de soms als neerbuigend ervaren welwillendheid van familie, vrienden, buurt, kerk enz. Inmiddels is de samenleving veel complexer geworden, er is minder vanzelfsprekend ruimte en tijd voor mensen die "afwijken" omdat ze bijv. (lichamelijk of geestelijk) ziek zijn, beperkt zijn of gewoon langzamer zijn dan anderen. De zorg en de ondersteuning die deze mensen nodig hebben is mede daardoor veel complexer geworden en kan daarom niet zomaar worden teruggegeven aan familie, vrienden, buurt enz. De kosten voor de zorg zijn hoog, zeker, maar wanneer zijn ze té hoog? Dat ze ten koste gaan van andere uitgaven is altijd zo, of ze nu hoog of laag zijn. Onder welke omstandigheden is welk percentage van wat we met elkaar te besteden hebben, te hoog voor de zorg voor zieke en kwetsbare mensen? Trouwens, waardoor stijgen in de huidige omstandigheden de zorgkosten zo? Zit die kostenstijging in die sectoren of aspecten van de zorg die nu met een beroep op het begrip 'participatiesamenleving' tot de verantwoordelijkheid van burgers wordt gemaakt (thuiszorg bijv.) of in andere sectoren of aspecten van de zorg (hoog complexe behandelingen met beperkte werking, duur gehouden medicijnen, kostbare technologieën die het menselijk contact moeten gaan vervangen)? En als we de belasting op arbeid nou eens nog meer vervangen door belasting op productie (ook goed voor het klimaat), wat gaan de zorgkosten dan doen? Kortom, een spannende en nog niet zo eenvoudig te beantwoorden vraag, of en hoe het ideologisch gekleurde beroep op het begrip 'participatiesamenleving' zal bijdragen aan een meer herbergzame samenleving waarin iedereen wordt gezien en niemand buitengesloten.
Guus Timmerman, zorgethicus

Hmm, het zal allemaal wel. Ik merk er geen barst van! Eenzamer en geïsoleerder dan ooit!!! Ondanks het contact met Wmo-medewerkers!!! En die wijkteams? Welke wijkteams? Mijn persoonlijke mening? Afbraakbeleid in een aardig jasje. Ik vind het drie keer bagger!!! Bewijs? Woningkoepel Aedes klaagt over het groeiende aantal vaak vrij ernstige conflicten met huurders die van de hendel vliegen! (nogal vaak gasexplosie, huis in de brand, nachtelijk geschreeuw, soms persoonlijk geweld). Oorzaak? Over het algemeen (ex-)psychiatrische patiënten die nu zelfstandig wonen en weinig of geen enkele opvang of begeleiding krijgen. Een vergeten groep mensen dus. kom op nou, wijkteam, dat is toch jullie taak? Há! Laat me niet lachen! Ik blijf het maar weer eens voor de zoveelste keer zeggen: er is geen geïntegreerde en verbindende visie. Iedereen blijft in z'n veilige kokertje, er veranderd, behalve het labeltje/bordje, niet echt iets en.. er blijft maar doorbezuinigd worden. En... bezuiniging is verdergaande verschraling! Kortom: hou eens op met jezelf voor te blijven liegen! Het gaat slecht! Het is naadje!

helemaal mee eens weggegooid geld die wmo ondeskundig advies hoezo zorgstaat is weg heb nog nooit zoveel zorg gehad ondeskundige zorg dus wat een gezeik over eenzaamheid isdat opgelost nee wat heb je eraan om mensen die ziek zijn in een nutteloos project te stoppen en het klopt dat er meer geschreew is brandstichting noem maar op alles staat haaksop elkaar de maatschappij verhard hierdoor overal staat het onkruid een meter hoog wat nou participatie het iseen groot lachertje mensen dwingen pas maar op dit kan wel eens fout gaan mooi staaltje propoganda voor die wet in het bejaardenhuis zitten ze in de stront letterlijk het enige wat je nog hoort draagvlak maatwerk iedereen doet mee enz mooi leugenachtig politiek media spelletje bah

Reageer op dit artikel

8 + 1 =
Los deze eenvoudige rekenoefening op en voer het resultaat in. Bijvoorbeeld: voor 1+3, voer 4 in.