Wat werkt bij respijtzorg

2 september 2020

De piramide respijtzorg is een model dat laat zien welke stappen mantelzorger en zorgvrager doorlopen om tot daadwerkelijk ervaren respijteffect te komen. Kortom, wat werkt bij respijtzorg? We onderscheiden drie fasen: van het erkennen en accepteren van respijtbehoefte naar het gebruik van respijtaanbod tot het daadwerkelijk ervaren van respijteffect.

Werkzame elementen

Van elk van deze fasen weten we wat mantelzorgers helpt. Deze werkzame elementen staan genoemd in de Piramide respijtzorg. Wanneer een of meer van de elementen van respijtzorg ontbreken – bijvoorbeeld de toegankelijkheid van of de kennis over respijtzorg – verhoogt dat voor mantelzorgers de drempels naar respijtzorg, en wordt ondersteuning die wellicht gewenst is, niet gebruikt. De Piramide respijtzorg helpt u bij het inzetten van werkzame elementen. Is de respijtzorg passend? Staat de sociale omgeving er positief tegenover? Zo kunt u samen met lokale partners aan de slag gaan om respijtzorg te versterken.

Maatwerk

In het algemeen werkt respijtzorg als er maatwerk geleverd wordt. Dat wil zeggen dat er oog is voor alle perspectieven: zowel van de zorgvrager als van de mantelzorger. Maatwerk is mogelijk als er aandacht is voor de specifieke vraag van zorgvrager en mantelzorger. De mantelzorger van een partner met dementie vraagt om andere respijtzorg dan de mantelzorger van een kind met een meervoudige beperking. Bovendien is het effect van een enkele respijtvoorziening wellicht niet groot. Respijtzorg is een onderdeel in het hele arrangement van zorg en ondersteuning. 

Wat werkt bij respijtzorg?

Klik op de infographic om hem in groter formaat te bekijken.

Wat werkt bij respijtzorg?

Respijtbehoefte 

Zorgvragers en mantelzorgers starten met respijtbehoefte onder in de piramide, in het brede fundament. Hoe kom je er als beroepskracht achter of een mantelzorger behoefte heeft aan respijtzorg? En wat of wie kan die behoefte in de weg zitten?

Vijf bepalende factoren

Bij de vraag of mantelzorgers behoefte hebben aan respijtzorg spelen vijf factoren een rol. Deze factoren staan in de onderste laag van de piramide. De route van respijtbehoefte naar gebruik van respijtzorg is een complex proces tussen mantelzorger en zorgvrager. Beroepskrachten kunnen daarbij ondersteuning bieden door het gesprek aan te gaan met mantelzorgers. De onderstaande vijf onderwerpen bieden daarbij een handvat:

  1. Andere verantwoordelijkheden
    Kan de mantelzorger de zorg combineren met andere verantwoordelijkheden? Het gaat dan bijvoorbeeld om werk, vrijwilligerswerk, of de zorg voor het gezin. Als dat lastig wordt, dan zal de mantelzorger meer behoefte hebben aan respijtzorg.
  2. Opvatting over mantelzorg
    Welke ideeën heeft de mantelzorger over mantelzorg en de eigen gezondheid? Hierbij kan een rol spelen dat veel mantelzorgers geen gebruik (willen) maken van respijtzorg omdat degene voor wie ze zorgen dit niet wil. Ook zien veel mantelzorgers de zorg als een vanzelfsprekende plicht. 
  3. Kennis over respijtzorg
    Wat weet de mantelzorger over respijtzorg? Soms zien mantelzorgers door de bomen het bos niet meer, of hebben ze slechte ervaringen met respijtzorg. Dat kunnen redenen zijn om geen gebruik te maken van bestaand aanbod.  
  4. Omgaan met de situatie
    Hoe gaat de mantelzorger om met het bieden van hulp en ondersteuning aan de zorgvrager? Dat is heel persoonlijk en raakt aan betekenisgeving. Ziet de mantelzorger de situatie als tegenslag, of blijft hij of zij positief onder de omstandigheden? Extra gevoelig liggen situaties waarbij mensen zich schamen voor de aandoening van degene voor wie ze zorgen en daarom de zorgsituatie het liefst verborgen houden. Dit speelt bijvoorbeeld soms bij lichamelijk of verstandelijk gehandicapte kinderen of familieleden met psychiatrische problemen 
  5. Steun uit de omgeving
    Krijgt de mantelzorger hulp en steun uit zijn of haar omgeving? Grofweg kan gesteld worden: hoe meer steun er aanwezig is, hoe lager de behoefte aan respijtzorg is. Soms wordt er geen gebruik gemaakt van respijtzorg omdat de omgeving er negatief tegenover staat.

Preventief

Mantelzorgers vragen vaak pas in een laat stadium om ondersteuning, namelijk op het moment dat zij zelf niet meer in staat zijn om voor de ander te zorgen. Juist in een vroeg stadium van de mantelzorg gebruikmaken van (een lichte vorm van) respijtzorg, kan echter helpen om geleidelijk de zorg wat meer los te laten en te voorkomen dat mantelzorgers overbelast raken. Het bespreken van respijtzorg kan echter gevoelig liggen voor mantelzorgers, omdat het gekoppeld wordt aan achteruitgang van de zorgvrager.

Respijtaanbod

Als de mantelzorger accepteert dat hij of zij wel een adempauze kan gebruiken en de zorgvrager erkent dat ook, bewegen zij omhoog in de piramide, naar de tweede laag: respijtaanbod. Hoe vinden zij de weg naar goede voorzieningen? Zijn deze voorzieningen beschikbaar en toegankelijk? En hebben ze ook de indruk dat de kwaliteit goed is? 

Beschikbaar en toegankelijk

Is de respijtzorg beschikbaar op het moment dat de mantelzorger vervanging nodig heeft: tijdens werktijden bijvoorbeeld, in de vakantie, of op een vaste avond in de week? Kun je er reserveren, en is er bij spoed ook een plek te regelen? Zijn er wachtlijsten? Zijn er voldoende plekken beschikbaar? Niet in alle gemeenten of regio’s zijn er evenveel mogelijkheden. 

Respijtvoorzieningen kunnen op verschillende manieren toegankelijk zijn: 

  • Er is heldere informatie beschikbaar. 
  • Beroepskrachten zijn op de hoogte en verwijzen warm door. 
  • Voorzieningen zijn fysiek toegankelijk en betaalbaar.

Toegankelijkheid en informatievoorziening

Juist mantelzorgers die wel van respijtzorg gebruik zouden willen maken, blijken vaak niet goed op de hoogte te zijn. Zij geven aan dat er te weinig informatie over respijtzorg beschikbaar is. Tegelijkertijd blijkt dat als zij informatie over respijtzorg vinden, deze wordt ervaren als ‘overweldigend’ of als een ‘doolhof’. 

De gemeente kan de informatievoorziening verbeteren door een overzicht te bieden van alle mogelijkheden: 

  • gericht op mantelzorger en zorgvrager; 
  • in samenhang met de rest van het aanbod in de gemeente en de regio; 
  • toegankelijk geschreven en in beeld gebracht; 
  • aangeboden langs het leefpad en het zorgpad van mantelzorgers en zorgvragers: dus op plekken waar mensen vaak komen. 

Toegankelijkheid en doorverwijzing 

Ten minste even belangrijk is het om beroepskrachten goed te informeren over respijtzorg en hoe zij mantelzorgers kunnen informeren en warm doorverwijzen. Dit is zo belangrijk, omdat mantelzorgers vaak pas laat hun behoefte onderkennen en dan weinig energie hebben om te gaan uitzoeken wat bij hen past. Dit geldt voor alle beroepskrachten die met mantelzorgers te maken krijgen in hun werk, van huisartsen tot loketmedewerkers.

Mogelijk dragen directe en herhaaldelijk gegeven informatie en advies door zorg- en welzijnsmedewerkers bij aan de acceptatie en legitimatie van respijtzorg. Het gaat dan om informatie op maat, waarbij nadrukkelijk aangegeven wordt dat de mantelzorger zich niet schuldig hoeft te voelen. Lotgenoten of ervaringsdeskundigen kunnen ook een rol spelen, omdat zij het proces al doorlopen hebben en andere mantelzorgers en zorgvragers kunnen adviseren. 

Slechts eenmalig informeren en adviseren is vaak onvoldoende. Het gaat erom dat het thema ‘adempauze’ regelmatig onderwerp van gesprek is. En bijvoorbeeld ook dat de beroepskracht de mantelzorger en de zorgvrager ondersteunt om enkele vormen van respijtzorg uit te proberen. 

Toegankelijkheid en fysieke en financiële bereikbaarheid

Belangrijk is fysieke toegankelijkheid van de locatie en bereikbaarheid per openbaar vervoer of auto. Gebrek aan vervoer kan een reden zijn om van respijtzorg af te zien. Soms kan het vervoer met een taxi, een vrijwillige vervoersdienst of door behulpzame buren geregeld worden. Soms is speciaal vervoer nodig. 

Een andere voorwaarde voor toegankelijkheid is de financiële haalbaarheid: mensen moeten de voorziening kunnen betalen. De kosten van de respijtzorg kunnen mensen ervan weerhouden er gebruik van te maken. Er zijn ook mantelzorgers die aangeven überhaupt niet te willen betalen voor respijtzorg. Aan de andere kant zijn er mantelzorgers die het effect van respijtzorg boven de kosten plaatsen – ‘Ik doe nog eerder mijn auto weg’ – of de kosten relativeren – ‘Een hotel kost ook geld’.

Veilig en verantwoord

Voor mantelzorgers hangt het succes af van de vraag of de zorg voor hun naaste veilig en verantwoord is. Ze kunnen hun zorgtaak vaak pas loslaten als ze zeker weten dat hun naaste in goede handen is. Onder kwaliteit valt de fysieke veiligheid van degene voor wie ze zorgen, maar ook hun ervaring: voelt hij of zij zich veilig? Een periode om (samen) te wennen aan de respijtzorg kan daarbij helpen. 

De houding en deskundigheid van beroepskrachten en vrijwilligers speelt daarbij een belangrijke rol. Het is ook van belang dat beroepskrachten en vrijwilligers gebruikmaken van de kennis en ervaring die de mantelzorger heeft over de zorg voor zijn of haar naaste. Daarnaast is het goed om te onderkennen dat beroepskrachten en mantelzorgers eenzelfde doel nastreven, namelijk: het verhogen van het welbevinden van alle belanghebbenden.

Passend en vertrouwd

Of de zorgvrager er wat aan heeft, hangt af van de vraag of de zorg passend en vertrouwd is. Hij of zij moet zich prettig voelen bij de vervangende helper én zich thuis voelen in de dagopvang of het logeerhuis. Bijvoorbeeld doordat er bekende foto’s hangen, of de zorgvrager thee uit een vertrouwde mok kan drinken. De zorg moet passen bij de eigen leefstijl en gegeven worden in een huiselijke, ontspannen sfeer. Zoveel mogelijk continuïteit in het personeel helpt hierbij.

Respijteffect

Of het gebruik van respijtzorg daadwerkelijk effectief is – de bovenste laag van de Piramide respijtzorg – hangt af van de kwaliteit en het gebruik. Voelen zorgvrager en mantelzorger dat de kwaliteit van de zorg goed is? En maken zij regelmatig gebruik van het respijtzorg aanbod? 

Kwaliteit voelbaar 

Het effect van respijtzorg kan positief zijn: mantelzorgers laten de verantwoordelijkheid los, kunnen hun gewone leven voortzetten naast de zorg of doen nieuwe energie op. Zo kunnen ze blijven werken, voor (andere) kinderen zorgen, hobby’s beoefenen of sociale contacten onderhouden. En natuurlijk: bijtanken voor de mantelzorg. Zorgvragers doen vaak ook nieuwe ervaringen en contacten op, ze zijn er even uit en hun relatie met de mantelzorger verbetert. Daarvoor is wel nodig dat de kwaliteit van de zorg voelbaar en constant blijft. Om respijteffect te ervaren moet er ook regelmatig gebruikgemaakt worden van de zorg. 

Er kan ook sprake zijn van een negatief respijteffect: het bevalt de zorgvrager toch niet en de mantelzorger ervaart (daardoor) helemaal geen adempauze. Het is belangrijk om ook alert te zijn op deze mogelijkheid, omdat negatieve ervaringen de langzaam gegroeide acceptatie van respijtzorg teniet kan doen. En, zoals het spreekwoord zegt: ‘vertrouwen komt te voet en gaat te paard’, zo werkt het ook met het gebruik van respijtzorg.

Loslaten lukt beter als mantelzorgers merken dat de kwaliteit van de zorg goed op peil blijft en ze serieus genomen worden. Het allerbelangrijkste voor mantelzorgers is dat ze zien dat de zorgvrager er goed bij gedijt. Pas dan kan de mantelzorger de zorgvrager met een gerust hart achterlaten. Communicatie en aansluiting bij de situatie thuis blijft ook bij regelmatig gebruik van belang.

Regelmatig gebruik 

Regelmatig gebruik van respijtzorg levert respijteffect op. Juist wanneer de zorgvragers er regelmatig even tussenuit zijn, geeft dat mantelzorgers de gelegenheid nieuwe energie op te doen. Dat kan eens per maand een weekend logeren zijn, of eens per week dagbesteding: het helpt als mantelzorgers met regelmaat en vooraf gepland de zorg aan anderen kunnen overlaten. 

Vrije tijd goed gebruikt?

Soms gebruiken mantelzorgers de vrijgekomen tijd voor gewone dagelijkse dingen zoals boodschappen doen zonder dat ze bezig zijn met zorg. Dat voelt ‘normaal’ en dat is fijn. De meest voorkomende activiteiten zijn: contact met familie en vrienden, huishouden, ontspanning of ‘gewoon even niks’. In de praktijk blijkt dat mantelzorgers in de tijd die ‘vrijkomt’ door respijtzorg lang niet altijd doen wat zij zich voornemen. Dat betekent dat het respijteffect kleiner is.