Zelfregie en eigen verantwoordelijkheid

Eigenaarschap, eigen kracht, motivatie en netwerk
artikel - 13 maart 2012
Afbeelding bij Zelfregie en eigen verantwoordelijkheid

Meer zelfregie en meer eigen verantwoordelijkheid: dat moet ertoe leiden dat burgers minder vaak een beroep doen op individuele en collectieve voorzieningen. Maar hoe realiseer je als gemeente die zelfregie? Leidt die tot kostenbesparing? En wat gebeurt er met de meest kwetsbaren?

Professionals moeten voortaan op hun handen zitten en 'de bal terugkaatsen' richting burger: als die vraagt om een voorziening, is het de bedoeling dat professionals vragen naar iemands eigen mogelijkheden. Burgers moeten meer zelf, met hun eigen netwerk of met vrijwilligers oplossen. Er zijn inhoudelijke redenen voor deze omslag. Denk aan de emancipatie van mensen met een beperking die een zo gewoon mogelijk leven willen leiden. Of aan de ervaring dat actieve participatie van mensen bijdraagt aan de effectiviteit van hulp en ondersteuning. Daarnaast dwingen bezuinigingen om te kijken naar hoe we hulp en ondersteuning organiseren en wat nog uit de collectieve middelen gefinancierd kan worden. Kortom: burgers moeten problemen zelf en met hun eigen netwerk oplossen zolang ze dat nog enigszins kunnen. En burgers die wel professionele ondersteuning nodig hebben, moeten geen zwaardere vormen van ondersteuning krijgen dan nodig. In de praktijk levert dit nogal wat vragen en zorgen op voor gemeenten.

Kwetsbaren meer ondersteunen?

De belangrijkste vraag en zorg ligt bij de meest kwetsbare mensen: degenen die het maar net of net niet redden en die de consequenties van meerdere bezuinigingen ondervinden. Mensen van wie de omgeving ziet dat ze het eigenlijk niet meer redden, dat de situatie gevaar oplevert, dat het huis vervuilt of dat er zorgen zijn over de belasting van een zorgende partner of kinderen. Jongeren, of hun ouders, waarbij ondersteuning kan voorkomen dat de situatie uit de hand loopt. Dat zijn vaak de mensen die je moet motiveren om hulp te vragen. Bij cliënten van de OGGZ moet je als professional alles uit de kast halen om contact te krijgen. Wat gebeurt er met hen als de drempel voor hulp en ondersteuning hoger wordt? Kan het eigen netwerk dat allemaal opvangen? Onderzoek van Rick Kwekkeboom laat zien dat de informele zorg nu al groter is dan vaak gedacht wordt en de professionele zorg in omvang vele malen overtreft. Voor hen juist is juist méér ondersteuning nodig in plaats van minder.

Zelfregie sluit aan bij iemands unieke situatie zonder onnodig zware vormen van zorg in te zetten.

In het artikel 'Zo faciliteer je eigen keuze' (WMO Magazine nummer 6, december 2011) gaven Susan van Klaveren en Marjoke Verschelling aan dat het voor veel mensen lastig is om adequate ondersteuning te organiseren. Mensen hebben vaak onvoldoende inzicht in welke zorg nodig is, hebben moeite met het formuleren van de ondersteuningsvraag, zoeken niet systematisch naar informatie en het ontbreekt hen aan overzicht op de ondersteuningsmogelijkheden. Dit vraagt om signalering, vraagverheldering, ondersteuning, outreachend werken en het motiveren om hulp te accepteren. Voor (een deel van) de meest kwetsbaren is dan ook meer zorg of ondersteuning nodig. Maar als zij eenmaal ergens hebben aangeklopt, moeten zij niet het gevoel krijgen dat hun hele leven wordt overgenomen, dat ze voor elk probleem weer een andere professional over de vloer krijgen.

Sterke burgers

Voor de 'sterke', niet-kwetsbare burgers willen we als collectief minder doen: zij moeten in principe zelf hun problemen oplossen, met hulp van hun omgeving. Maar is de scheiding tussen 'kwetsbaar' en 'sterk' wel terecht? Of kan iedereen in een situatie belanden waarin hij het even niet meer weet? Moet je een 'sterke' opvoeder die er niet uitkomt met de opvoeding het zelf laten uitzoeken of toch helpen bij het zoeken naar hulp? Hebben we als maatschappij een verantwoordelijkheid om hen bij hun zoektocht te ondersteunen? Is het in het kader van preventie niet belangrijk om ook 'sterke' burgers te ondersteunen? Dit zijn vragen die elke gemeente moet beantwoorden en die actueel zijn door de verschillende decentralisaties (jeugdzorg, arbeid en AWBZ).

Zelfregie

Zelfregie kan een oplossing zijn. Het sluit aan bij iemands unieke situatie zonder onnodig zware vormen van zorg in te zetten. De kern van zelfregie is een andere houding of een ander beeld van mensen: alle mensen hebben het recht om zelf over hun leven te beschikken en ze hebben eigen kracht.

Wat betekent het brede begrip zelfregie in de dagelijkse praktijk voor mensen en hoe speelt de professional erop in? Op basis van ervaringen in trainingen en van studies naar literatuur over zelfregie en empowerment onderscheiden wij vier kenmerken van zelfregie:

  • Eigenaarschap
    Een mens is eigenaar over zijn leven en zijn keuzes. Een professional kan een coachende rol vervullen bij de zelfregie: ruimte laten, eigen oordelen achterwege laten, vertrouwen tonen en de regie over het gesprek, de hulpvraag en de ondersteuning bij de hulpvrager laten. Natuurlijk weegt de professional in zijn aanpak wel zijn professionele oordeel mee en houdt hij de veiligheid van hulpvrager en omgeving in het oog.
  • Eigen kracht
    Eigen kracht is het vermogen van de mens om zelf te beslissen, om zijn eigen leven vorm te geven. Een professional kan eigen kracht versterken door vertrouwen te tonen, vaardigheden te helpen ontdekken en ontwikkelen. Een voorwaarde is oprecht vertrouwen in de kracht van de ander: vertrouwen geeft zelfvertrouwen. Ook erkenning voor het lijden is nodig: pas dan is er ruimte voor kracht.
  • Motivatie
    Motivatie is dat wat iemand motiveert in het leven, zijn persoonlijke waarden en wat zijn leven zin geeft of wat hem zin geeft in het leven. Motivatie is een motor voor verandering; als die helder is, is het makkelijker om beslissingen te nemen. Het vinden van de eigen drijfveren kan confronterend zijn. Het is een kunst om de persoonlijke motivatie te vinden. Een professional kan helpen motivatie naar boven te krijgen.
  • Netwerk
    Contact met anderen is cruciaal voor mensen. Voor professionals is het belangrijk oog te hebben voor de contacten van de hulpvrager en van hun betekenis voor de hulpvrager. Het kan daarbij ook gaan om oude contacten en niet-regelmatige contacten. De professional kan ondersteunen door het gezamenlijk in kaart brengen van het netwerk en bij het versterken, uitbreiden en benutten van het netwerk. Hierbij zijn de behoeften en wensen van de hulpvrager leidend, niet de normen van hoe een goed netwerk eruit ziet.

Zelfregie in de praktijk

Zelfregie draait om anders kijken naar mensen, minder naar problemen, meer naar mogelijkheden en drijfveren. Het verhaal van Klaas illustreert die andere kijk. Na twee keer voortijdig met een studie te zijn gestopt, dreigt Klaas nu weer af te haken. Hij loopt stage, maar het lukt hem niet om op tijd te komen, en zijn coördinator heeft hem een laatste waarschuwing gegeven. Zijn ouders maken zich zorgen over hem. Al eerder moest hij weer thuis gaan wonen omdat het hem niet lukte om goed voor zichzelf te zorgen. Hij is veel alleen op zijn studentenkamer die hij niet onderhoudt, heeft schulden en ziet er slecht uit. Klaas weet niet wat hij met zijn stage en studie aan moet. Klaas heeft vorig jaar klassieke muziek ontdekt. In korte tijd heeft hij een grote collectie verzameld. Tot diep in de nacht staat hij met een eetstokje van de Chinees in zijn kamer te dirigeren, met een cd hard aan. Door de muziek komt hij tot leven, voelt zich niet alleen en krijgt weer zin om dingen te doen. Hij besluit te stoppen met zijn studie en vind een baantje in een muziekzaak. Hij heeft ondertussen grote kennis van klassieke muziek, zijn baas is erg blij met hem. Klaas wordt de hele dag omringd door prachtige muziek die hij zelf kan opzetten in de winkel. Hij vindt rust, koopt minder cd’s, lost langzaam zijn schulden af en is zeer gemotiveerd om op tijd op z’n werk te zijn.

Balanceren

Voor zelfregie bestaat geen kant-en-klaar recept. Het is een continu zoeken naar aansluiting bij de hulpvrager en naar de balans tussen 'ondersteunen' en 'overlaten'. Verschillende methoden en instrumenten helpen bij het zoeken naar deze balans, bijvoorbeeld motiverende gespreksvoering (zie het artikel op pagina 18), krachtgericht werken, verschillende herstelbenaderingen en oplossingsgerichte coaching. Maar het belangrijkste is het besef van het belang van de verschillende elementen van zelfregie voor mensen. En oprecht vertrouwen in de kracht van mensen, ook van mensen die voor hulp aankloppen omdat ze het even niet meer weten.

Voor de hulpverlener lijkt zelfregie te betekenen dat hij op zijn handen moet blijven zitten, omdat hij niet onnodig ingrijpt, niet overneemt. Maar het betekent zeker niet minder hard werken of minder effectief werken. Het doel is een dialoog waardoor de ander zich gezien en gewaardeerd voelt en waardoor hij gesterkt wordt zijn leven (weer) in handen te nemen.

Ruimte voor een plan op maat

Hoe is het bovenstaande te vertalen naar het gesprek tussen professional en hulpvrager? Belangrijk is ruimte voor een plan op maat: een pakket aan acties en ondersteuning waarmee de hulpvrager zijn problemen kan oplossen of hanteerbaar maken en de regie kan houden of terugnemen. In het gesprek worden de zorgen, vragen en wensen (motivatie) verkend, en wat nodig en mogelijk is (eigen kracht en netwerk) om de wensen te realiseren. Dan maken de professional en de hulpvrager een plan dat aansluit bij het leven en de eigen keuzes daarbinnen (het 'eigenaarschap') van de hulpvrager. Dit plan bestaat uit verschillende vormen van professionele ondersteuning: collectief en individueel, gespecialiseerd en algemeen, kort- of langdurend. Daarnaast zijn er allerlei vormen van informele ondersteuning: zelfhulp en zelfwerkzaamheid, steun van en contact met het eigen netwerk en lotgenoten bij cliëntenorganisaties, hulp van vrijwilligers. Bij 'sterke' burgers bevat het plan meer 'eigen' oplossingen, bij burgers in een kwetsbare situatie meer professionele zorg. Belangrijk is dat burger en professional de ruimte hebben om een pakket op maat samen te stellen.

Wat levert het op?

Wat betekent deze benadering voor kwetsbare en 'sterke' hulpvragers? De meest kwetsbare hulpvragers hebben vaak langdurige ondersteuning nodig. Door deze ondersteuning vorm te geven vanuit zelfregie en eigen kracht wordt onnodige afhankelijkheid van ondersteuning voorkomen. 'Sterke' hulpvragers komen vaak niet voor collectief gefinancierde hulp in aanmerking. In plaats van een simpel 'nee' te verkopen is het ook mogelijk om vanuit de principes van zelfregie en eigen kracht gezamenlijk te zoeken naar alternatieven voor professionele ondersteuning. Gecombineerd met de uitleg dat de collectieve middelen beperkt zijn, kunnen deze hulpvragen serieus worden genomen zonder dat dure vormen van hulp nodig zijn.

Zelfregie is geen garantie voor besparingen; mensen kunnen in theorie kiezen voor dure, gespecialiseerde zorg. Maar in de praktijk blijken nadruk op eigen kracht en eigen beslissingen tot een lager beroep op professionele zorg te leiden. Onderzoek naar Eigen Krachtconferenties bevestigt dat deze tot meer eigen oplossingen en minder gebruik van professionele zorg leiden.

Sommige kostenbeperkende mogelijkheden passen goed bij zelfregie en eigen kracht. De belangrijkste is het goed voor het voetlicht brengen van de vele mogelijkheden voor hulp en ondersteuning, dus ook lichtere vormen en oplossingen in eigen kring en met vrijwilligers. Daarnaast kunnen professionals burgers informeren over de kostenplaatjes van verschillende mogelijkheden en over de beperkte budgetmogelijkheden van de gemeente.

Ruimte geven

Voor gemeenten liggen er dus nogal wat vragen. Vind je als gemeente dat je er ook bent voor de ondersteuning van ‘sterke’ burgers bij het maken van een plan? Hoe houd je de ondersteuning die gefinancierd wordt uit collectieve middelen betaalbaar en beheersbaar zonder de ruimte van professional en hulpvrager te veel in te perken? Passen strakke indicatiecriteria en verordeningen die voorzieningen koppelen aan beperkingen bij zelfregie? Ook voor de gemeente is het balanceren: tussen beheersen en vertrouwen, ruimte geven aan de regie van individuele burgers en zelf de regie houden over de financiële consequenties.

Dit artikel verscheen om het februarinummer van Wmo-magazine, 2012.

Kennisdossier

Reacties

Reageer op dit artikel

4 + 12 =
Los deze eenvoudige rekenoefening op en voer het resultaat in. Bijvoorbeeld: voor 1+3, voer 4 in.