Zelfregieversterkend werken en vrijwilligers

‘Daar ben ík toch voor?’
artikel - 3 september 2013
Afbeelding bij Zelfregieversterkend werken en vrijwilligers

Het stimuleren van burgers om zelf de regie over hun eigen leven op te pakken wordt steeds belangrijker. Zelfregieversterkend werken, met de eigen kracht van mensen als uitgangspunt, is niet alleen een taak voor professionals, maar ook steeds meer voor vrijwilligers en vrijwilligersorganisaties. Hun rol in zorg en welzijn groeit, doordat zij steeds meer taken van de professional overnemen. En daarmee groeit ook bij hen de aandacht voor de uitgangspunten en voordelen van zelfregieversterkend werken. Maar zit de vrijwilliger hier wel op te wachten? En kun je van een vrijwilliger verwachten een coachende houding aan te nemen wanneer hij of zij graag dingen uit handen neemt en voor mensen oplost?

Het ondersteunen van ouderen, (taal)maatjesprojecten, mantelzorg, het aanpakken van schulden: vooral voor organisaties en vrijwilligers die werken met kwetsbare mensen levert zelfregieversterkend werken een belangrijke bijdrage aan de eigen kracht van hulpvragers. In plaats van iets doen voor een ander, help je anderen het zelf te doen. Dit principe blijkt in de praktijk alleen niet altijd vanzelfsprekend. Het gebeurt regelmatig dat er met alle goede bedoelingen veel uit handen wordt genomen van hulpvragers. Omdat de hulpvrager dit van de vrijwilliger verwacht of misschien wel omdat de vrijwilliger dit juist van zichzelf verwacht. MOVISIE heeft veel kennis en ervaring opgedaan op het onderwerp zelfregie en ondersteunt organisaties bij het implementeren ervan. Maryse den Hollander, trainer bij MOVISIE: ‘We zijn niet zomaar verlost van onze ‘pampercultuur’. Wanneer iemand om hulp vraagt, gaat een ander het oplossen. Dat is er in gesleten. We vragen niet snel wat mensen zelf kunnen doen, terwijl dat nu juist bijdraagt aan zelfsturing. Veel vrijwilligers schieten makkelijk in de hulpverleningsreflex: ‘Daar ben ik toch voor’; ‘Mijn hulpvragers verwachten dat van me’; ‘Het is gemakkelijker en gaat sneller’; ‘Ik ben daar beter in’ of ‘Het is altijd zo gegaan’, zijn hun verklaringen.’

Zelfredzaam

Zelfregieversterkend werken kan veel opleveren. Maryse den Hollander: ‘Met zelfregie laat je mensen dat wat zij zelf kunnen, ook daadwerkelijk zelf doen. Het is een manier om de zelfredzaamheid van mensen te bevorderen. Kijk naar mogelijkheden en talenten en vraag naar eigen ideeën. Dat kan zelfs in hele kleine dingen zitten: wil de hulpvrager liever dat de handdoek links of rechts hangt? Wanneer mensen meer de ruimte krijgen om zelf te bepalen, om zelf de weg beter te vinden, zullen ze ook minder snel een beroep hoeven doen op professionals en/of vrijwilligers. Daarbij geeft het een goed gevoel als je zelf de regie voert.’

Niet achterover leunen

Voor de ene vrijwilliger is het makkelijker om met zelfregie aan de slag te gaan dan voor de ander. Vrijwilligers van verschillende vrijwilligersdiensten uit Leusden hebben via Steunpunt Mantelzorg Leusden een training Zelfregie gevolgd. Antoinette Evertse, coördinator Steunpunt Mantelzorg Leusden: ‘Een groot aantal vrijwilligers pakt zelfregie heel makkelijk op of werkte al op deze manier. Zij zien vooral succes als zij sturen op zelfregie: eerst ziet de hulpvrager door de bomen het bos niet meer, later durft hij zelf keuzes te maken. Er zijn ook vrijwilligers die het moeilijk vinden om nee te zeggen, of die juist graag alles naar zich toe trekken. Of zij ervaren zelfregie als ‘lekker makkelijk mensen alles zelf laten doen en zelf een beetje achterover leunen’. Het is dan mooi om te zien hoe vrijwilligers tijdens de training met elkaar in gesprek gaan over hoe een hulpvrager nu eigenlijk het beste geholpen is. Vaak is de conclusie dat het vooral prettig is als iemand zelfstandiger wordt en een positiever zelfbeeld krijgt.’

Loslaten

Annemarie Postma, manager bij Stichting Ravelijn in Amersfoort ervaart dat de meeste vrijwilligers vooral erg blij zijn wanneer zij met een gerust hart de deur achter zich dicht kunnen doen. ‘Niemand vindt het fijn als een ander helemaal afhankelijk van je is.’ Vrijwilligers willen wel zien dat het goed gaat met de hulpvrager. Alinda Bennink, senior coördinator Integratie bij VluchtelingenWerk Noord-Nederland: ‘Veel vrijwilligers vinden het lastig om hulpvragers los te laten na een bepaalde periode. Geregeld hoor ik: ‘Maar als ik er niet meer bij betrokken ben, hoe moet het dan verder?’ Ik ga dan met hen in gesprek en probeer ze realistisch te laten denken. Welke ontwikkeling heeft iemand doorgemaakt, is het reëel dat je je zorgen maakt? Soms wel, maar vaak niet. Door op deze manier erover te praten, laten ze makkelijker los.’

Grenzen en verantwoordelijkheid

Grenzen in het vrijwilligerswerk vervagen wellicht makkelijker dan bij professionals, terwijl deze grenzen juist zo belangrijk zijn. Zeker daar waar vrijwilligers in één op één contact met kwetsbare mensen samen komen. Hulpvragers zoeken soms de grenzen op, ‘laten’ vrijwilligers allerlei klusjes opknappen die eigenlijk niet bij het vrijwilligerswerk horen. Antoinette Evertse merkt dat door aandacht te besteden aan zelfregie, vrijwilligers meer zijn gaan nadenken over hun eigen grenzen: ‘Vrijwilligers signaleren het nu sneller wanneer een hulpvrager over zijn grenzen gaat. Want: is het eigenlijk wel handig dat ik me nog terug laat sturen naar de winkel voor een pakje sigaretten, terwijl ik eigenlijk al thuis had willen zijn? Help ik deze persoon daar eigenlijk wel echt mee?’

'Helpen we cliënten door een actie of verantwoordelijkheid over te nemen? Of helpen we door ze te ondersteunen bij hun poging het zelf te doen?'

Effecten voor de cliënt

Ook Alinda Bennink merkt verschil sinds hun vrijwilligers met zelfregie aan de slag zijn gegaan: ‘Ik merk dat vrijwilligers zich meer bewust zijn van hun acties en de effecten voor de cliënt op lange termijn. Helpen we ze door een actie of verantwoordelijkheid over te nemen? Of helpen we door ze te ondersteunen bij hun poging het zelf te doen? Formulieren worden vaker gezamenlijk ingevuld, vaker wordt gekeken naar de wensen en behoeften van de cliënt en van daaruit krijgt het traject invulling.’

Zelfregie als uitdaging

Werken met zelfregie is soms ook een uitdaging. Christine Hillemans, directeur VluchtelingenWerk Noord-Nederland: ‘Ik noem onze vrijwilligers ook vaak ‘evenwichtskunstenaars’: het blijft balanceren tussen wat de hulpvrager wil en kan, wat zij zelf willen en kunnen, wat de coördinator van hen verwacht én wat praktisch haalbaar is richting de vaak toch wat bureaucratisch ingestelde instanties en overheid.’

Effect op vrijwilliger en professional

Veel vrijwilligersorganisaties die aan de slag zijn gegaan met zelfregieversterkend werken, merken dat dit zijn uitwerking heeft op de hele organisatie. Dus niet alleen op de hulpvragers, maar ook op de vrijwilligers en professionals. Stichting Ravelijn heeft zelfregieversterkend werken en eigen kracht ingebed in missie, visie en beleid. Zij richten het zelfregieversterkend werken vooral op hun vrijwilligers zelf. Dit helpt om hun vrijwilligers goed uitgerust op pad te kunnen sturen en het vrijwilligerswerk ook leuk te houden. Ze geven hen meer de ruimte en vertrouwen om hun werk uit te voeren. Annemarie Postma : ‘Voorheen namen wij als eerste contact op met de hulpvrager om te vragen of de vrijwilliger bevalt, maar nu peilen we juist eerst bij de vrijwilliger hoe het is gegaan.’

Coördinatoren werken ondernemender en zelfstandiger

Bij VluchtelingenWerk Noord-Nederland is zelfregieversterkend werken in alle lagen ingebed. Christine Hillemans: ‘Zelfregieversterkend werken heeft duidelijk ook effect op de manier van werken van de coördinatoren: zij werken ondernemender en zelfstandiger, kijken naar de eigen ontwikkelingsmogelijkheden. Ze haken nu ook aan bij projectsubsidies en fondsen en kijken niet meer alleen naar de gemeenten. Het aantal vragen dat ik van hen in mijn mailbox krijg is geminimaliseerd. Zij komen nu juist bij mij om míj te adviseren. Er is een veel sterkere bottom-up beweging in de organisatie ontstaan. Het zelfoplossend vermogen van de organisatie is echt vergroot. Dat inspireert enorm.’

Gemeenten

Ook richting de gemeente kan werken aan zelfregie een krachtig beeld van een organisatie uitstralen: de organisatie laat zien mee te gaan in de nieuwe ontwikkelingen. Een gedeelde visie op actief burgerschap, een aangepast aanbod: dit maakt dat gemeente en organisatie wellicht beter samenwerken en heeft bij verschillende organisaties al tot nieuwe opdrachten en/of subsidie geleid.

Aan de slag?

Aan de slag met zelfregieversterkend werken kan op verschillende manieren. Een training, een themabijeenkomst of het inbedden in de introductiecursus voor nieuwe vrijwilligers zijn enkele mogelijkheden. Veel organisaties geven wel aan dat het belangrijk is om voor een follow-up te zorgen: blijf over zelfregie praten tijdens werkgesprekken, teamoverleggen of tijdens intervisie. Verder lezen over zelfregie of heeft u interesse in een training? Kijk op www.movisie.nl/zelfregie.

Dit artikel verscheen ook in Zorg + Welzijn, 09/2013.

Reacties

Reageer op dit artikel

10 + 7 =
Los deze eenvoudige rekenoefening op en voer het resultaat in. Bijvoorbeeld: voor 1+3, voer 4 in.