Zes randvoorwaarden voor sociale wijkteams

Tijd en ruimte nodig om te experimenteren
artikel - 27 augustus 2015
Tijd en ruimte nodig om te experimenteren

Wijkteams zijn niet meer weg te denken in de ondersteuning van problematische huishoudens. In steeds meer gemeenten zijn ze gestart, gericht op wisselende problematiek en doelgroepen. Bij gebrek aan effectevaluaties is het goed de resultaten uit de diverse studies en artikelen op een rij te zetten. Wat zijn de lessons learned?

De verwachtingen van het functioneren van de sociale wijkteams zijn onverminderd hoog. Maar tot nu toe zijn er nog geen grootschalige effectevaluaties gedaan. Gezien de tijd dat ze werkzaam zijn, is het lastig een gefundeerde conclusie te geven. Wel is gestart met beschrijvingen, procesevaluaties, een meta-analyse op 13 Maatschappelijke Kosten-Batenanalyses (LPBL 2014) en een referentiestudie waarin in casussen de nieuwe met de oude werkwijze/inzet wordt vergeleken (De Meere et al., 2013). Het is vrijwel onmogelijk om tot een vergelijking van resultaten te komen gezien de diversiteit in de teams, maar wanneer we de kernelementen (generalistisch, integraal en outreachend) uit de aanpak centraal zetten, zien we dat de eerste uitkomsten de verwachtingen bevestigen en deze aanscherpen.

Kritisch blijven

Tegelijkertijd zien we ook een aantal kritische kanttekeningen. Recente titels op socialevraagstukken.nl spreken boekdelen: Blind geloof in wijkteams vraagt om nuancering en Wensdenken over wijkteams kan een illusie worden. Deze publicaties roepen op om kritisch te blijven ten aanzien van sociale wijkteams en ruimte in te bouwen voor onderzoek en leren.

Voordelen

Uit verschillende onderzoeken blijkt dat de integrale manier van werken essentieel is om extra kwaliteit te leveren tegen minder kosten. Effectiviteit ontstaat door gebruik van eigen kracht en het eigen netwerk, maar ook door snel en proactief te werken zonder indicatie. En dat er zowel organisatorische als sociale voordelen worden ervaren door wijkgericht te werken. Het gaat dan om een betere uitwisseling tussen professionals, kortere lijnen, betere doorverwijzing, groeiend vertrouwen van buurtbewoners en vormen van coproductie. Ook blijkt dat een generalistische en integrale aanpak juist bij multiproblematiek effectiever en goedkoper werkt. Effectiviteit en efficiëntie nemen toe doordat afstemming binnen het team kan plaatsvinden.

Lof dus, voor de opbrengsten van het werken in wijkteams. Hogere kwaliteit, tegen lagere kosten. Er is echter wel een aantal voorwaarden en aandachtspunten om deze vruchten blijvend te kunnen plukken en de aanpak duurzaam door te kunnen ontwikkelen. Welke randvoorwaarden komen we in de praktijk en literatuur tegen?

1. Heldere visie en opdracht

Op basis van de ideeën van bewoners, maatschappelijke organisaties én gemeente moeten duidelijke kaders en afspraken bestaan over de werkwijze en de verwachte opbrengsten. Deze geven helderheid en veiligheid in het team. Dankzij de kaders hebben zij handelings- en experimenteerruimte: het mandaat om buiten de gebruikelijke paden en het eigen taakgebied te denken en te handelen. (Sok et al., 2013)

2. Lokale diversiteit

Van Arum en Lub (2014) concluderen dat veel beleid met betrekking tot sociale wijkteams vaag en generiek is geformuleerd. De uitdaging aan gemeenten is de lokale diversiteit te omarmen en de vraag en de mogelijkheden van bewoners (bijvoorbeeld via een wijkanalyse) als uitgangspunt te nemen bij de inrichting van de eerste lijn en de bemensing van de sociale wijkteams (zie ook Sok et al., 2013).

3. Integraal werken

De integrale manier van werken, waarbij de diverse specialisten elkaar aanvullen en van elkaars kennis gebruik maken, is essentieel om extra kwaliteit te leveren tegen minder kosten. Deze nieuwe manier van werken is echter niet iets dat je even snel kunt invoeren: de ervaring leert dat er twee tot vier jaar nodig is om je zo’n nieuwe aanpak eigen te maken.

4. Ruimte voor leren en experimenteren

De leden van wijkteams hebben ruimte nodig om met elkaar te leren werken, van elkaar te leren, en ondertussen hun eigen expertise op peil te houden. Bijvoorbeeld door in duo’s op pad te gaan bij huisbezoeken en daarin van elkaars zienswijze en expertise te leren.

5. Betrokken ambtenaren en cliëntenparticipatie

Ambtenaren en bestuurders zouden zich allereerst moeten verdiepen in de uitvoering van de nieuwe aanpak en de gevolgen ervan op de werkvloer én in huishoudens. Een werkelijke herziening van het sociale domein lukt alleen wanneer de gemeente samen met bewoners, cliënten én partners formuleert voor welke maatschappelijke opgave ze staat en hoe men daar in de gemeente aan wil werken.

6. Monitoring en evaluatie

Om zicht te krijgen op de effecten van het werken met sociale wijkteams moeten gemeenten de ontwikkelingen blijvend monitoren en evalueren. Alleen dan lukt het om de ingezette koers en werkwijze te toetsen en te verbeteren. Voorwaarde voor het kunnen inrichten van een monitor met indicatoren is dat gemeenten samen met bewoners en aanbieders/uitvoerders heldere doelstellingen formuleren, en hun verwachtingen over het werken met wijkteams expliciteren (zie ook Van den Bosch 2013).

Het versterken van burgerkracht

Tot nu toe zien we dat het versterken van burgerkracht en de samenwerking met informele zorg achterblijft bij het organiseren van de zorg voor en ondersteuning van kwetsbare burgers. Begrijpelijk in het licht van alle veranderingen, want voorop staat dat er geen mensen tussen wal en schip mogen raken. Het bevorderen van participatie en aanzetten tot wederkerigheid van burgers is een belangrijke taak van professionals, waar ze nog lang niet altijd goed voor zijn toegerust.

Essentieel

Bovenstaande randvoorwaarden zijn essentieel om de nieuwe manier van werken door te ontwikkelen, breed uit te rollen en tot een succes te maken. Ondanks het feit dat er steeds meer ervaring wordt opgedaan, bevinden we ons nog in een fase waarin volop geëxperimenteerd moet worden met de functie en inhoud van de wijkteams. Een fase waarin nog niet teveel moet worden vastgelegd in protocollen en resultaatafspraken. En waarin ruimte is voor het ontwikkelen van een werkwijze passend bij de wijk, voor deskundigheidsbevordering en intervisie. Dat dit een spanningsveld oplevert met de bezuinigingsopgave waar de gemeenten voor staan, neemt niet weg dat het noodzakelijk blijft om de sociale wijkteams de tijd en de ruimte te gunnen om deze grote omslag in werken te doen slagen.

Dit artikel is een ingekorte versie van de versie die in het tijdschrift Sociaal Bestek (juli/augustus 2014) verscheen. De auteur is Annette van den Bosch van Movisie. Download de volledige versie (inclusief literatuurlijst).

Reacties

Reageer op dit artikel

5 + 10 =
Los deze eenvoudige rekenoefening op en voer het resultaat in. Bijvoorbeeld: voor 1+3, voer 4 in.