Zoveel mogelijk zelf willen doen, maar wél met hulp als het misgaat

Hoe mensen met een psychische beperking denken over zelfregie, zelfredzaamheid en hun ervaringen met hulpverleners
artikel - 6 november 2013
Afbeelding bij Zoveel mogelijk zelf willen doen, maar wél met hulp als het misgaat

Actief burgerschap is een van de centrale begrippen in de huidige veranderingen in de sociale sector. De overheid wil dat we meer zelf en met ons netwerk oplossen. Maar hoe denken kwetsbare burgers hier zelf over? Jody Handgraaf schreef voor MOVISIE hierover haar masterthesis. Ze vroeg mensen met een psychische beperking hoe zij denken over zelfregie, zelfredzaamheid en hun ervaringen met hulpverleners.

Ruimte voor zelfregie en zelfredzaamheid is essentieel voor de geïnterviewden. Voor bijna allemaal is het één van de bepalende factoren voor de tevredenheid over hun hulpverleners. Het liefst willen ze zonder hulpverlening functioneren. Wel benadrukken ze het belang van de beschikbaarheid van hulpverlening voor als het mis gaat.

Actief burgerschap als dominant zorgregime

De Nederlandse verzorgingsstaat staat onder druk. De overheid voert verschillende transities en bezuinigingen door. Deze transities hebben naast een economische ook een ideologische betekenis: de nadruk ligt op actief burgerschap. Burgers moeten meer zelf de regie (kunnen) voeren en zo veel mogelijk zelfredzaam zijn. Het actief burgerschap is als zorgregime dominant geworden in de Nederlandse samenleving. Een zorgregime is een combinatie van gedeelde regels en opvattingen over hoe zorg gegeven en ontvangen dient te worden. Hoewel actief burgerschap het dominante zorgregime is geworden, wil dat niet zeggen dat iedereen vanuit dat zorgregime denkt en handelt.

Beleving van kwetsbare burgers

Jody Handgraaf vroeg een groep kwetsbare burgers naar hun opvattingen over en beleving van de zorg. Wat vinden zij van de roep om meer zelfregie en zelfredzaamheid? Hoe ervaren zij de ruimte voor zelfregie en zelfredzaamheid in hun contact met hun hulpverleners? En heeft die ervaren ruimte invloed op hun tevredenheid over hun hulpverleners? Voor het onderzoek heeft Jody negentien mensen met een psychische aandoening uitgebreid geïnterviewd. Parallel heeft Nina Schouten een aantal kwetsbare ouderen uitgebreid geïnterviewd.

Zelf beslissingen nemen

Het blijkt dat alle geïnterviewde cliënten zelfregie en zelfredzaamheid belangrijk vinden. In eerste instantie willen zij zelf de regie voeren over hun leven, zelf de beslissingen maken. Cliënten willen niet dat een hulpverlener zegt hoe het moet, zodat zij als cliënt een passieve rol krijgen. Het actief burgerschapsregime is bij hen aanwezig.

'Ik ben wel psychisch ziek, maar niet dom. Ik vind het goed dat als mensen bijvoorbeeld niet met geld om kunnen gaan, dat iemand anders dat doet, dat ze die wat strakker houden... voor de eigen veiligheid. Maar op het moment dat men denkt nou die kan wel het een en ander zelf, dan moet je ook zoveel mogelijk zelf laten doen. Ik vind ook dat je zo weinig mogelijk aan een hulpverlener moet overlaten, je moet zoveel mogelijk zelf doen, je eigen boontjes doppen.'

Drive om het zelf te doen

Ook is uit de interviews naar voren gekomen dat ‘mee kunnen doen in de samenleving’ van belang is voor mensen met een psychische aandoening. Ze willen graag zelfredzaam zijn, hebben een sterke drive om het uiteindelijk zonder hulp van de GGZ te doen. Maar wel met een kanttekening. Als het fout gaat, hebben ze ondersteuning van de hulpverlening nodig.

'Dat werk in een boekhandel wil ik graag gaan doen. (…) Dat heb ik voor mezelf besloten, ik ben goed genoeg. Ik vind zelf dat ik er nog representatief uitzie, dus ik kan best wel mezelf vertonen in de maatschappij.'

De geïnterviewden denken en handelen dus sterk vanuit het actief burgerschapsregime, maar zien in dat de hulpverlening altijd nodig blijft als back-up.

Zelfregie en empowerment

Vijf van de geïnterviewde cliënten doen uitspraken over het verband tussen zelfregie en zelfvertrouwen. De cliënt heeft de regie en doet zelf wat hij zelf kan; de hulpverlener ondersteunt als het nodig is. Hierdoor groeit het zelfvertrouwen en voelen zij zich weerbaarder.

'Ik durf te stellen dat naarmate iemand in staat is om zelf z’n lot te dragen, hoe beperkt ook, des te beter zal die persoon zich over zichzelf voelen en dat moet de insteek van zelfregie zijn. In plaats van mensen eindeloos betuttelen, pamperen, net zolang tot ze alle geloof in zichzelf hebben verloren.'

'Mijn ervaring is positief. Er wordt veel bij mij gelaten. Soms is dat wel lastig, vooral in het begin was mijn antwoord: ik weet het niet, ik heb geen idee. Maar uiteindelijk groei je er wel door. (...) Ik ben wel enorm veranderd, ik durf meer, heb minder faalangst en ja alles gaat goed. Ik bedoel ik heb een vriend, een relatie, nou dat is al heel wat zeg maar.'

Zelfregie en ‘klik’ bepalen tevredenheid

Zeventien cliënten zijn tevreden (geweest) over een hulpverlener. Elf van deze cliënten noemen ruimte voor regie als reden voor die tevredenheid:  zij hadden zelf zoveel mogelijk de regie in de relatie met hun hulpverlener. Met andere woorden: de hulpverlener liet de regie bij hen en handelde daarmee vanuit het actief burgerschapsregime.

'Het voelt gelijkwaardig. We kunnen overleggen, zij accepteert mij ook in m’n zelfstandigheid en inzet, dat maakt uit.'

Een andere veelgenoemde reden tot tevredenheid over de hulpverlener is dat er ‘een klik’ is met de hulpverlener. Wat die ‘klik’ precies inhoudt is lastig te formuleren. De cliënten verwoorden het onder andere als gedeelde humor, interesses, manier van met elkaar omgaan of kijk op de wereld.

'Ja, vanaf het begin hadden we een klik. We hebben samen dezelfde humor, kunnen het goed vinden met elkaar. Dat werkt echt heel erg goed. (...) Maar het is of Frank of niemand. Dat is heel duidelijk. Die klik die ik met hem heb... kan ik niet met iemand.... Zoals Frank in elkaar zit, werkt voor mij. Dat was al vanaf het moment dat ik hem zag. Het is een gevoel en dat kan niet met iedereen.'

Niet luisteren, onbegrip of desinteresse bepalen ontevredenheid

Elf cliënten geven aan wel eens ontevreden te zijn geweest over een hulpverlener. De ontevredenheid komt niet voort uit verschillen in zorgregimes tussen cliënt en hulpverlener; die verschillen kwamen niet naar voren in de interviews. Ontevredenheid komt voornamelijk voort uit de bejegening. Negen cliënten geven aan dat zij erg ontevreden zijn geweest over de relatie met een hulpverlener, omdat hij niet luisterde, geen begrip toonde of ongeïnteresseerd was.

'Ik vind hem te ongeïnteresseerd en ik ben soms ook beledigd door hem, want hij schat me soms te laag in, heb ik het gevoel. En ik heb een academische opleiding gehad.... psychiatrische patiënten zijn er heel gevoelig voor hè, hoe ze worden bejegend.'

De geïnterviewden vinden zelfregie en zelfredzaamheid essentieel in de relatie met hun hulpverleners. Ruimte voor zelfregie en aansluiting bij de cliënt vergroot de tevredenheid, het zelfvertrouwen en de zelfredzaamheid van de cliënt. Ze benadrukken wel dat, hoe graag ze het ook zelf willen doen, de hulpverlener nodig is om op terug te kunnen vallen als het mis gaat.

Jody Handgraaf en Nina Schouten schreven beiden hun masterthesis voor MOVISIE en studeerden af in Sociologie aan de faculteit Sociale Wetenschappen van de VU.
NB Bijgaande afbeelding is puur bedoeld als illustratie, de afgebeelde personen hebben geen verband met dit artikel.
 

Reacties

Hallo, ik ben Jos Smaling en heb het syndroom van korsakov. Ik woon nu sinds juni 2011 in een beschemde woonvorm= www.sbwu.nl
Ik kan goed voor mijzelf zorgen en vind deze woonvorm overdreven, want het kost de gemeenschap erg veel geld en ik heb er niets aan,
Beter is eventueel ambulante begeleiding thuis indien nodig...
Jos smaling

Beste Jos,

Hopelijk kunt u zelfstandig wonen met begeleiding aan huis.

Groeten lizette

In de klinische zorg zorgt deze trend zowel voor positieve ontwikkeling: cliënten krijgen meer power doordat ervanuit gegaan wordt, dat iemand iets kan totdat een hulpvraag geformuleerd wordt. Ook een negatief effect: cliënten willen graag goed doen en zeggen dat ze iets kunnen maar worden in feite overvraagd. door de opgelegde of ervaren druk heb ik gezien, dat het aanmerkelijk slechter ging met cliënten.

Fijn dat het herkenbaar is. We horen dit vanuit MOVISIE heel vaak terug van hulpverleners, bijvoorbeeld in zelfregietrainingen. Ik vind het mooi dat Jody nu ook aan clienten zelf heeft gevraagd wat eigen regie voor hen betekent.

Heel herkenbaar wat hier beschreven staat. Goed dat het in onderzoek bevestigd wordt. Zo is ook eigen regie in ouderschap erg belangrijk blijkt uit onderzoek (Peter van der Ende) met ondersteuning waar nodig. Stichting MeeleefGezin draagt ertoe bij dat kwetsbare ouders deze rol kunnen behouden. Kinderen wonen het liefst bij eigen ouders ook onder minder optimale omstandigheden. Een meeleefgezin houdt de veerkracht van het kind in stand met opvang op vaste tijden en daarmee ook de veerkracht van de ouders, die even op adem kunnen komen en hun 'eigen ding' kunnen doen. Dat versterkt hun zelfregie.
Stem op MeeleefGezin voor het 'Appeltje van Oranje 2014' tussen 28 november en 8 december 2013. Een opsteker van het Oranje Fonds: www.oranjefonds.nl/appeltjes gaat live op 29 november 2013!

Ik herken in dit artikel mijn eigen situatie als hulpverlener in de thuissituatie.
Ik werk als freelancer via PGB in het eigen domein / het thuis van de mensen zelf.
Mijn hulp bestaat er uit mensen te ondertsteunen bij zaken die ze zelf graag willen.
Het betreft mensen met een probleem in hun psychisch- sociale systeem
Ik ga hierbij uit van het rehabilitatie model van Storm.
De cliënt bepaalt in principe het beleid.
Cliënten houden grip op hun eigen situatie.
De ondersteuning is afgestemd op de cliënt.

Dit werkt zeer goed met een erg goed resultaat.
Ik houd cliënten uit de dure GGZ zorg.

Helaas is het landelijk beleid anders.
Er lijkt meer te worden gekeken naar kwantitieit dan kwaliteit, kijkend naar de korte termijn
Het PGB wordt voor een groot deel "de nek omgedraaid"
Reden: hier heb ik wel mijn ideeen over, € en de bestaande instellingen, belangen.
Ik ben er van overtuigd dat hulp in de thuissituatie vele malen beter werkt en vele malen goedkoper is.

Ron

Reageer op dit artikel

3 + 8 =
Los deze eenvoudige rekenoefening op en voer het resultaat in. Bijvoorbeeld: voor 1+3, voer 4 in.