Coronacrisis: dagbestedingslocaties sluiten massaal de deuren. En nu?

3 april 2020

Voorzieningen voor dagbesteding sluiten door de coronacrisis massaal hun deuren. Dit heeft grote consequenties voor deelnemers, hun naasten en de dagbesteding zelf. Deelnemers missen de nodige structuur, sociale contacten en het gevoel zinvol bezig zijn. Voor hun naasten en (professionele) begeleiders heeft dit ook grote consequenties. Respijtzorg vervalt en er is onbegrip, onrust of woede bij de deelnemers. Mantelzorgers raken overbelast en de kans op ontsporing van zorg neemt toe. Hoe groot is het probleem eigenlijk? Hoeveel mensen maken gebruik van dagbesteding en wat zijn de gevolgen en alternatieven?

Dit artikel wordt regelmatig geüpdatet. De laatste aanpassing was op 3 april. 

Oproep

Welke alternatieven zijn er nu dagbesteding grotendeels wegvalt? Deel jouw tips, ervaring of oplossing via deze korte enquête.    

Movisie organiseert 9 april van 12:00 tot 13:30 een online meeting waarin we de eerste bevindingen delen en hierover verder met elkaar uitwisselen. Wil je deelnemen? Stuur dan een mail naar Elly IJland. Je ontvangt een paar dagen tevoren een bevestiging met een link naar de online meeting en het programma.

Er maken in Nederland naar schatting zo’n 70.000 tot 100.000 mensen gebruik van dagbesteding. Het is belangrijk als daginvulling en vervult vele functies: zingeving, structuur, dagritme en sociale ontmoeting. Het is daarnaast een leer- of ontwikkelplek en draagt bij aan allerlei maatschappelijke behoeften. Nu de dagbestedingslocaties gesloten zijn, valt dit allemaal weg. Hierdoor ligt een toename van eenzaamheid op de loer, met name bij ouderen (zie ook dit artikel). Voor mensen voor wie de structuur van belang is - denk aan mensen met een licht verstandelijke beperking, autisme of een psychiatrische aandoening - zijn maatwerkoplossingen belangrijk. Begeleiders kunnen ondersteunen door een op maat gemaakte dagindeling te maken. Het is daarbij belangrijk om dagelijks contact te houden, bijvoorbeeld via beeldbellen. En vraag buren of zij ook een oogje in het zeil kunnen houden. En als het echt nodig is, moet dagbesteding open om grotere problemen voor de client en mantelzorger te voorkomen, vindt het ministerie van VWS.

Gevolgen voor naasten

Dagbesteding is ook voor naasten belangrijk. Zo is het voor de mantelzorger een vorm van respijt; als de partner of het kind een dag(deel) weg is, biedt dit verlichting. In dat geval heeft het sluiten van de dagbesteding een groot risico, omdat de druk op de mantelzorger nog groter wordt. Dat kan leiden tot ontspoorde mantelzorg (daarover lees je hier meer). We weten dat bij kwetsbare mantelzorgers, die zorgdragen voor mensen met dementie, de druk al hoog is. Hier kan het leiden tot extra klachten, zoals depressie. Met de toenemende druk vraagt het extra creativiteit om bijvoorbeeld het huishouden te laten draaien. Naast de oproepen om boodschappen te doen voor kwetsbare ouderen, kunnen we bijvoorbeeld ook oproepen tot ondersteuning van mantelzorgers.

Consequenties voor aanbieders

Voor aanbieders van dagbesteding heeft de coronacrisis ook consequenties. Trouw berichtte afgelopen week dat er gemeenten zijn die weigeren 'niet adequaat' geleverde hulp als gevolg van de coronacrisis te vergoeden. Daardoor is het mogelijk dat de zorg voor zeer kwetsbare mensen gestaakt moet worden. Het Rijk doet dan ook, samen met VNG, een dringende oproep richting gemeenten om aanbieders in het sociaal domein te blijven betalen. Met deze afspraken kunnen aanbieders de continuïteit van zorg en ondersteuning garanderen en professionals inzetten waar ze het meest nodig zijn.

Alternatieven voor dagbesteding

Wat zijn alternatieven nu de meeste dagbestedingslocaties sluiten? Na aanleiding van onze enquête kunnen we al wat eerste aanbevelingen met jullie delen:

  • Bel regelmatig met de deelnemer én de vrijwilliger. Voor een luisterend oor, maar ook om te vragen of ze het redden. 
  • Bied ondersteuning bij het maken van een dagprogramma. Stuur je cliënt een document met activiteiten en tips om de tijd door te komen (bijv: dagplanning, blanco planning, creatieve en ontspanningsactiviteiten, online tips, huishoudelijke klusjes, bewegingsadviezen etc). 
  • Kijk of online groepscontact mogelijk is, zodat sociale contacten in stand kunnen blijven. Via Microsoft Teams is het bijvoorbeeld mogelijk om gezamenlijk te chatten of spelletjes te spelen. Je kunt hier ook een online workshop geven of iemand één op één coachen.
  • Creëer een lijst met lokale initiatieven die ontstaan zijn, zodat iedereen weet wie je waarvoor kunt inschakelen.

Verhalen uit de  praktijk

Coffeemania By Boogh, een brasserie voor de buurt Kanaleneiland in Utrecht waar mensen met NAH (Niet Aangeboren Hersenletsel) een leer- en werkplek hebben, is ook dicht. ‘We proberen onze cliënten zo goed als mogelijk op afstand te ondersteunen. Als het echt noodzakelijk is, hebben we nog wel opvangmogelijkheden voor een paar uur op een dag, maar alleen als de thuissituatie nood heeft. Het is mooi om te zien dat er veel digitaal ontstaat via Facebook, etcetera. We proberen onze cliënten te voorzien van ideeën en bezigheden en ze zo goed mogelijk te ondersteunen. De hele sector wordt creatief en dat is echt heel mooi om te zien. Veel kan ook prima op afstand, veel ook niet. Maar ik denk dat er voor altijd wat zal veranderen in de werkwijzen…’ - Ilse, Coffeemania By Boogh.

Athos Eet-Maakt-Doet is een ontmoetings- en ontwikkelingsplek in de Maastrichtse wijk Biesland voor iedereen die een zinvolle daginvulling zoekt (met of zonder indicatie, kwetsbaar of minder kwetsbaar). ‘We hebben met de deelnemers afgesproken dat ze ons kunnen benaderen op de gebruikelijke manieren. Medewerkers nemen regelmatig contact met ze op en zullen, als het echt noodzakelijk is, op huisbezoek gaan.  Deelnemers geven aan het verschrikkelijk te vinden om niet naar het werk te kunnen gaan en missen ook de mensen om hen heen. Aan de andere kant zien we ook dat deelnemers hulp aanbieden aan collega-deelnemers en dat ze op verschillende wijze zorg willen dragen voor elkaar. Dat is heel mooi om te zien.’ - Anita, Athos.

LaNSCO (Landelijke Netwerk Sociaal Coöperatief Ondernemen) behartigt de belangen van coöperatieve scharrelondernemers, hun kartrekkers en alle mensen en organisaties die hiermee te maken hebben. 'In sociale coöperaties werken we vaak met kwetsbare mensen. Momenteel kunnen we niet bij elkaar komen. We houden wel contact via de telefoon. Maar het zijn voor verschillende mensen best angstige tijden en we verwachten dat sommigen een terugval zullen krijgen in hun eigen proces. Juist het bij elkaar komen en elkaar ontmoeten, is bij sociale coöperaties een belangrijk element. Ook zullen verschillende leden en coöperaties minder inkomsten verkrijgen, omdat het land zo goed als plat ligt.’ - Jessica, LaNSCO.

Omvang en invulling dagbesteding

Het is lastig om in te schatten hoeveel mensen precies gebruik maken van de dagbesteding. Sinds de decentralisaties zijn exacte aantallen niet duidelijk, maar naar schatting maken tussen de 70.000-100.000 mensen gebruik van dagbesteding. Movisie werkt aan een groot onderzoek naar aantallen in het kader van Simpel Switchen in de participatieketen, maar die aantallen zijn momenteel nog niet voorhanden.

Uit de concept literatuurstudie van het onderzoek kun je wel een heel globaal beeld van de deelnemers krijgen. In 2014 maakten naar schatting rond de 100.000 mensen gebruik van de dagbesteding (Eijkel, van, Remco e.a., 2019). Dit was het laatste jaar dat de dagbesteding nog gefinancierd werd vanuit de AWBZ, daarna is het ondergebracht in de Wmo of Wlz. Sinds dagbesteding zowel vanuit de Wmo als de Wlz wordt aangeboden, zijn aantallen niet inzichtelijk, aangezien dagbesteding geen aparte indicatiegrond is. De groep die dagbesteding vanuit de Wlz krijgt, is naar verwachting meer afhankelijk van dagbesteding dan de groep die dagbesteding vanuit de Wmo krijgt. Verschillende gemeenten geven in de rapportage over de Wmo aan hoeveel mensen gebruik maken van de maatwerkvoorzieningen en soms wordt daarbij onderscheid gemaakt naar dagbesteding en individuele begeleiding, maar al met al valt daar geen landelijk beeld uit op te maken.   

Om een beeld te krijgen bij de verhouding van de arbeidsmatige dagbesteding, gebruiken we een onderzoek uit de regio Haarlem (Wight, M., 2016). Ruim 32% van de ruim 1350 deelnemers zijn ouderen. De groep met psychiatrische problematiek is met 46% nog groter, terwijl er minder mensen met een lichamelijke of een verstandelijk beperking deelnemen aan dagbesteding (22%). (Verwijzingen en cijfers uit concept literatuurstudie onderzoek dagbesteding i.h.k.v. Simpel Switchen).  

Doelgroepen

Globaal maken de volgende doelgroepen gebruik van dagbesteding:

  • Mensen met een fysieke, verstandelijke of psychische beperking
  • Mensen met grote afstand tot de arbeidsmarkt en het onderwijs, m.n. arbeidsmatige dagbesteding
  • Mensen die kampen met eenzaamheid
  • Mensen met verslavingsproblematiek
  • Ouderen in een kwetsbare situatie
  • Mensen met (lichte) dementie
  • Dak- en thuislozen

Type dagbesteding

Het onderscheid in doelgroepen zegt niet altijd iets over het type dagbesteding. Op veel dagbestedingslocaties zitten verschillende doelgroepen door elkaar. Er zijn grofweg drie type dagbesteding te onderscheiden:

  1. Dagbesteding gericht op een zinvolle daginvulling, denk hierbij aan (dementerende) ouderen en mensen met een zwaardere verstandelijke en/of psychische beperking.
  2. Dagbesteding gericht op herstel en sociale activering, denk hierbij aan mensen met een verslaving of psychische problematiek.
  3. Dagbesteding gericht op leren en ontwikkelen richting onderwijs en arbeid, denk hierbij aan mensen met grote afstand tot de arbeidsmarkt en onderwijs met ontwikkelperspectief.

De laatste twee vallen in de praktijk soms ook al samen of liggen in elkaars verlengde.

Coronadosssier

Dit artikel is onderdeel van een dossier waarin wij kennis verzamelen over het coronavirus. Heb jij een vraag die Movisie kan beantwoorden? Tips of noemenswaardige initiatieven? Stuur dan een e-mail naar Hans Alderliesten, h.alderliesten@movisie.nl.

Naar het dossier