Oplossingsgericht werken

esi - 1 maart 2017

Elk probleem biedt mogelijkheden voor het vinden van eigen oplossingen. Dat is kort gezegd het vertrekpunt van Oplossingsgericht werken, een basismethode in het sociaal werk voor mensen wiens eigen oplossend vermogen tekort schiet. Het doel is mensen in staat te stellen om op hun eigen manier en samen met mensen uit hun omgeving het probleem waarvoor zij hulp vragen aan te pakken. 

Praktijkervaringen laten zien dat veel sociaal werkers de methode enthousiast en veelvuldig gebruiken en integreren in hun generalistische manier van werken. Onderzoek laat effecten zien op uiteenlopende uitkomstmaten in lijn met de generalistische benadering in het sociale domein.

Doelgroep

Oplossingsgericht werken is er voor mensen die zich niet meer in staat voelen om zelf, of met hulp van mensen in hun omgeving, hun problemen te hanteren. Dat wil zeggen: hun eigen oplossend vermogen schiet tekort. Dit probleem, een tekortschietend eigen vermogen, heeft de volgende kenmerken.

  1. Verlies aan eigen kracht; iemand acht zichzelf niet meer in staat om zelfstandig of met hulp vanuit zijn directe omgeving de problemen tegemoet te treden. Hij kan niet meer voldoen aan de eisen en verwachtingen die aan hem gesteld worden.
  2. Verlies van copingvaardigheden; men ervaart dat men kennis en vaardigheden mist om de problemen te hanteren.
  3. Verlies aan zelfbeschikking; men wordt zo bepaald door de problemen dat men de greep op (een deel van) het leven kwijt raakt.

Doel

Het hoofddoel van Oplossingsgericht werken is: cliënten hebben hun oplossend vermogen zodanig hersteld, dat zij in staat zijn om op eigen wijze en samen met mensen uit hun sociale context  hun aanmeldprobleem om te bouwen naar een meer gewenste situatie.
Of zij daarmee algemenere vaardigheden hebben ontwikkeld die hen helpen ook andere problemen het hoofd te bieden, is geen expliciet doel van de OW-hulpverlening.
De subdoelen zijn:
1. De cliënt weet wat hij wil.
2. De cliënt weet hoe hij op eigen wijze kan bereiken wat hij wil.
3. De cliënt heeft hoop dat hij kan bereiken wat hij wil.
4. De cliënt onderneemt zelfgekozen stappen om te bereiken wat hij wil.

Aanpak

De kern van Oplossingsgericht werken (OW) is het samen met de cliënt construeren van oplossingen. In één zin uitgedrukt is OW een methodische en gestructureerde manier van bevragen van de cliënt zodat deze in staat is om:

  • te bepalen wat zijn probleem is en een andere kijk daarop te ontwikkelen
  • zich bewust te worden van zijn interne en externe hulpbronnen
  • zijn doelen concreet en in detail te formuleren
  • hoop en vertrouwen te ontwikkelen
  • zelfbedachte stappen te zetten om de situatie te verbeteren
  • zelf te bepalen wanneer hij zonder professionele hulp verder kan.

Uitvoerende organisaties

De methode OW wordt door sociaal werkers (en andere professionals in de eerste lijn) al vele jaren uitgevoerd in allerlei organisaties: algemeen maatschappelijk werk, jeugdhulpverlening, jeugdbescherming, wijkteams, Centra voor Jeugd en Gezin, MEE, Fiom, schuldhulpverlening en scholen. Oplossingsgericht werken sluit goed aan bij de ‘eigen kracht’ ontwikkelingen in het sociaal werk (Wmo, Welzijn Nieuwe Stijl), bij de generalistische werkwijze in het sociaal werk en bij de waarden van het sociaal werk.

Ontwikkelaar

Ontwikkelaar van de interventie
Steve De Shazer, Insoo Kim Berg en hun collega’s van het Brief Family Therapy Centre (Milwaukee, USA)

Contactpersonen voor Nederland
Nascholingscentrum Maatschappelijk Werk 
Drs. Sjef de Vries
Van Goghlaan 14
6006 PP
Weert
ncmwvries@planet.nl
0495 450 667
www.ncmw.nl

Re-source Trainen en Coachen
Herman Prüst
De Halve Trom 6
6678 BW
Oosterhout (Gld)
info@re-sourcetenc.nl
06 40 35 75 35
www.re-sourcetenc.nl

Onderzoek

Nederlandse onderzoeken naar OW in het sociaal werk zijn zeer schaars. Het onderzoek in Nederland hiernaar betreft onder andere online hulpverlening (jongeren met depressieve symptomen), ggz maatschappelijk werk (adolescenten met ADHD) en MEE hulpverlening (mensen met een verstandelijke beperking). De onderzoeken laten significante verbeteringen zien in bereikte doelen, gemeten met gestandaardiseerde meetinstrumenten. In het buitenland is veel onderzoek gedaan naar Oplossingsgericht werken. Er is een uitgebreide geannoteerde lijst met de meest relevante onderzoeksresultaten. Deze bevat op dit moment twee meta-analyses, vijf systematic reviews en 168 relevante outcome studies, waaronder 50 randomised controlled trials, die een positief resultaat van OW laten zien (www.solutionsdoc.co.uk/sft.html).

Praktijkervaringen laten zien dat veel sociaal werkers de methode enthousiast en veelvuldig gebruiken en integreren in hun generalistische manier van werken.

Samenvatting werkzame elementen

A. Algemeen werkzame factoren

  • De cliënt centraal: de unieke manier waarop de cliënt in staat wordt gesteld zijn autonomie te versterken door zijn eigen visie en oplossingen te ontwikkelen.
  • De co-constructieve werkrelatie: de respectvolle samenwerking tussen hulpverlener en cliënt als gelijkwaardige partners met verschillende expertises.   
  • Hoop en vertrouwen: het laten ontstaan van de realistische verwachting dat doelen bereikt kunnen worden en het creëren van vertrouwen door het analyseren van successen. 
  • Een methodische manier van werken: een in de praktijk gefundeerde, goed onderbouwde en gestructureerde werkwijze die cliënt en hulpverlener houvast biedt.  
  • Monitoren van vooruitgang en werkrelatie: een niet geprotocolleerde maar praktische manier van ‘de vinger aan de pols houden’ die makkelijk te hanteren is en direct te gebruiken.  

B. Specifiek werkzame elementen

  • Solution Talk: de unieke manier van bevragen die cliënten in staat stelt hun kijk op de problemen te veranderen en hulpbronnen en oplossingen te vinden.  
  • Empowerment: de totale gerichtheid op het hervinden van de eigen kracht en zelfregie van cliënten zodat zij beter vanuit hun autonomie kunnen participeren. 
  • Gerichtheid op de cliënt en zijn context: afhankelijk van de behoefte van de cliënt kan de sociale context op elk moment betrokken worden.     

C. Contextuele elementen
 

  • Uitgangspunten en waarden van OW sluiten goed aan bij (de recente ontwikkelingen in) het sociaal werk.


Praktijkvoorbeeld

De casus van ‘Paul’, een Oplossingsgericht intakegesprek
Paul is aangemeld voor hulp door zijn moeder en verschijnt samen met haar voor het intakegesprek bij onze instelling voor jeugdhulpverlening. De intake wordt gedaan door de intaker/systeemtherapeut en de psychomotorisch therapeut wiens expertise was aangevraagd. Moeders aanleiding voor de aanmelding is de scheiding tussen haar en de vader van hun zoon Paul en hun dochter. Paul heeft veel last van de scheiding, vertelt moeder. Dochter ook, maar die praat erover en Paul niet. Ze maakt zich nogal zorgen en wil hulp voor haar zoon. Paul zelf lijkt moeders zorgen niet te delen, wat moeder alleen maar extra zorgen baart.

De intakers schatten in dat ze bij de start met moeder een klagertypische relatie hebben (Paul moet veranderen) en met Paul een bezoekertypische relatie (geen probleem).

De hulpverleners laten moeder meer vertellen over de omstandigheden en haar zorg (het uitvragen van de last). Ze vragen wat er nog wel naar tevredenheid verloopt zowel voor moeder als voor Paul (uitzonderingen en krachten uitvragen). Het blijkt best goed te gaan op school en Paul lijkt voldoende contacten te hebben met leeftijdgenoten en vrienden. Gaande het gesprek blijkt moeder een snel denkende en pratende vrouw, terwijl haar zoon meer tijd nodig heeft om zijn gedachten en woorden te kunnen vormen. Dat vindt moeder erg lastig. De intakers laten haar voorbeelden geven en kunnen die positief relabelen: ‘Paul doet een beroep op u als hij behoefte heeft om te praten. Als hij dat niet wil, laat hij dat duidelijk merken.’ Een ander voorbeeld: ‘Hij heeft tijd nodig om goed na te denken (in plaats van dat hij weinig antwoordt).’

De intakers geven moeder informatie (psycho-educatie gericht op hoop) over hoe jongens vaak wat meer tijd nodig hebben om te verwoorden wat er in hen leeft, dat dit later beter zal worden en dat het vaak geen slecht teken is. Paul vertelt zelf dat hij wel eens gaat voetballen als hij verdrietig is. Moeder kende deze oplossing van hem nog niet.

Ze vragen na wat er in de afgelopen tijd is verbeterd en wat moeder en Paul daar zelf al voor gedaan hadden. Dat kunnen beide vertellen. Ze vragen Paul bijvoorbeeld welk cijfer tussen 0 en 10 hij zijn moeder geeft voor haar hulp en steun en voor de opvoeding die hij kreeg. Hij geeft zijn moeder een 8, waarop moeder zeer verrast reageert.

De therapeuten complimenteren moeder en Paul wanneer dat mogelijk is. Bijvoorbeeld moeder voor haar betrokkenheid, begeleiding en visie; Paul voor zijn komst, deelname en betrokkenheid.
Bij het vragen naar de gewenste toekomst vertelt Paul dat hij nog wel wat kan leren wat betreft ‘nee’ kunnen zeggen. Omdat daar op school ook aandacht aan wordt besteed, heeft hij er vertrouwen in dat hij daarin beter zal worden.

Gaande het gesprek groeit het vertrouwen bij moeder dat zij op de goede weg zijn en krijgt moeder bevestigd dat zij Paul naar zijn tevredenheid volgt.

Het gesprek eindigt ermee dat moeder zegt dat ze het nu zelf wel denkt te kunnen thuis, iets dat Paul al vond. De hulp is niet meer nodig. Moeder vraagt of ze terug mogen komen indien dat nodig zou zijn. Beide verlaten tevreden de gesprekskamer.

N.B.: Deze casus is gedocumenteerd in de Zorgovereenkomst Start van de betrokken instantie op 29/10/2010 en in het verslag van de twee intakers.


Beoordeling

De interventie Oplossingsgericht werken is in maart 2017 erkend als Effectief volgens goede aanwijzingen door de erkenningscommissie Maatschappelijke ondersteuning, participatie en veiligheid. De interventie voldoet aan de gestelde criteria voor effectiviteit. Er zijn voldoende studies, conform de criteria, die goede aanwijzingen geven voor de effectiviteit van de interventie. Er zijn verschillende studies uit Nederland en buitenland met vrij sterke tot sterke bewijskracht. Er is - in lijn met de generalistische benadering - een grote mate van variatie in doelgroepen, settingen en uitkomstmaten.

Downloads
Methodebeschrijving_Oplossingsgericht_werken_1