Participatief Drama

esi - 12 november 2014

Participatief Drama beoogt met diverse participatieve (drama)methodieken de positie van kwetsbare mensen in de samenleving te verbeteren. Zij krijgen een stem, vinden ondersteuning bij elkaar en bij het eigen sociale netwerk en maken zelf inzichtelijk hoe hun leven eruit ziet en waar zij tegenaan lopen.

Onderzoek wijst uit dat er een duidelijke impact merkbaar is voor deelnemers: ze zagen een gezonde portie verwarring en actieve participatie. Ook jongeren zelf geven aan dat de morele dilemma’s herkenbaar zijn en het interactieve karakter van de voorstelling hen aanspreekt. De grootste ontwikkeling vindt plaats op persoonlijke ontwikkeling en emotioneel welzijn: zij hebben het gevoel dat de regie over het eigen leven toeneemt. De impact zou nog groter kunnen worden als er na de voorstelling een vervolg zou plaatsvinden in de lessen.

Doelgroep

Participatief Drama is een sociale interventie die in te zetten is voor een veelheid aan doelgroepen waar kwetsbaarheid speelt. Deze kwetsbare mensen vinden het moeilijk om voor zichzelf op te komen, bevinden zich in een achterstandspositie en/of hebben moeite om mee te doen in de maatschappij. Denk daarbij aan mensen met een psychosociale problemen, bewoners van een probleemwijk, mensen met een verstandelijke beperking, senioren, mensen die tegen de armoedegrens aan leven, vrouwen in een typische mannenorganisatie, enzovoorts.

Doel

Het hoofddoel van Participatief Drama is dat de positie van kwetsbare mensen in de samenleving verbetert, doordat zij een stem hebben gekregen, ondersteuning hebben gevonden bij elkaar en bij het eigen sociale netwerk en doordat zij zelf inzichtelijk hebben gemaakt hoe hun leven eruit ziet en waar zij tegenaan lopen.

Aanpak

Participatief Drama is een praktische invulling van het nieuwe Wmo-beleid. Het is een veilige haven waar kwetsbare mensen elkaar ondersteunen en waar zij leren participeren. Gedurende een bepaalde periode (van minimaal een half jaar) ontmoeten kwetsbare personen elkaar wekelijks. Tijdens de bijeenkomsten delen de participanten, door middel van diverse participatieve (drama)methodieken onder begeleiding van een facilitator en een co-facilitator (en eventueel een zorgbegeleider) hun ervaringen, problemen en uitdagingen. Gezamenlijk zoeken ze in deze veilige omgeving naar manieren om met de uitdagingen in het leven om te gaan, zonder de directe impact van het ‘echte’ leven.

De groep verkent gezamenlijk welke thema’s voor hen belangrijk zijn. De facilitator kiest samen met de groep een aantal thema’s waar het merendeel van de deelnemers zich in herkent. Als de deelnemers klaar zijn om de dialoog aan te gaan met het eigen sociale netwerk, worden die thema’s uitgediept door er scènes van te maken. Deze scènes bij elkaar vormen een zogenaamde Forumtheater-voorstelling. Dit is een interactieve vorm van theater waarbij het publiek actief wordt betrokken bij de dialoog op het podium; het publiek gaat letterlijk het podium op en transformeert van toeschouwer naar ‘doeschouwer’. Een Forumtheater-voorstelling kan één of twee scènes bevatten maar het kan ook een volledige voorstelling zijn. De deelnemers gaan in dialoog met andere kwetsbare mensen, ‘stakeholders’, familieleden, buurtbewoners en andere betrokkenen. Het sociale netwerk wordt letterlijk en figuurlijk geactiveerd en helpt de kwetsbare mensen bij het zoeken naar alternatieven. Kwetsbare mensen hoeven er immers niet alleen voor te staan.

Uitvoerende organisaties

De interventie Participatief Drama is volledig modulair en kan toegepast worden door zowel kleine als grote organisaties, afhankelijk van de precieze vraag. Denk bijvoorbeeld aan zorg- en welzijnsinstellingen, opleidingen voor sociaal-cultureel werk, voortgezet (speciaal) onderwijs, antidiscriminatiebureaus, belangenorganisaties en buurthuizen.

Op dit moment faciliteert Formaat vijf zogenaamde Participatief Drama ‘Theaterateliers’ (‘Buurtatelier’, ‘Seniorenatelier’). Daarnaast draaien de organisaties Roads in Haarlem en Omnizorg in Apeldoorn zelfstandig interventies. Deze worden gecoacht door Formaat.

Ontwikkelaar

Stichting Formaat, Werkplaats voor Participatief Drama
info@formaat.org
010 452 40 45
www.formaat.org

Contactpersoon
Dhr. Luc Opdebeeck
lucopdebeeck@formaat.org
06 51 17 74 53

Onderzoek

Twee externe partijen (Mak e.a., 2006 en Rutten e.a., 2003) hebben onderzoek gedaan naar de effectiviteit van Participatief Drama. De onderzoeken waren gericht op de morele ontwikkeling van jongeren door het deelnemen aan verschillende Forumtheater-voorstellingen. Forumtheater is één van de onderdelen van Participatief Drama. Het eerste onderzoek geeft aan dat er geen significante verschillen merkbaar zijn in de morele ontwikkeling van jongeren tussen de voor- en nameting. De onderzoekers geven wél aan dat er een duidelijke impact merkbaar is voor de deelnemers aan het proces: ze zagen een gezonde portie verwarring en actieve participatie. Ook geven de jongeren zelf aan dat de morele dilemma’s herkenbaar zijn en het interactieve karakter van de voorstelling hen aanspreekt. Docenten en begeleiders zijn ook positief over de voorstelling, maar zien zes weken erna geen effect. Het zou volgens de onderzoekers beter zijn wanneer er na de voorstelling een vervolg had plaats gevonden tijdens de lessen. Het tweede onderzoek meet wel enkele zichtbare effecten op fair play in het veld en een positiever team- en clubklimaat, maar bijvoorbeeld niet op de fair play oriëntatie van spelers of het moreel redeneren buiten het veld. De onderzoekers van beide onderzoeken geven aan dat de onderzoeksresultaten vanwege het gehanteerde onderzoeksdesign voorzichtig geïnterpreteerd moeten worden. Een derde onderzoek is uitgevoerd door Stichting Formaat zelf (2014) door middel van het turven van uitspraken van 75 deelnemers over het dagelijks leven, geordend volgens het ‘Kwaliteit van Leven’ - model. De resultaten laten zien dat deelnemers op de domeinen ‘Persoonlijke Ontwikkeling’ en ‘Emotioneel Welzijn’ de grootste ontwikkelingen doormaken en dat zij het gevoel hebben dat de regie over het eigen leven toeneemt.

Samenvatting werkzame elementen

  • Kwetsbare mensen stellen zelf doelen en bepalen waar ze aan willen werken.
  • Het verhaal (en de problemen en/of uitdagingen) van de deelnemer staat centraal.
  • Gelijken ondersteunen elkaar en gaan actief met de eigen en elkaars problemen aan de slag.
  • Kwetsbare mensen krijgen een stem.
  • Inzetbaar voor een veelheid van doelgroepen.
  • Een veilige haven om te leren participeren, zonder de consequenties van het echte leven.
  • Het sociale netwerk van de kwetsbare mensen wordt in kaart gebracht en geactiveerd om steun te bieden waar dat nodig is.
  • Door middel van Forumtheater-voorstellingen wordt het sociale netwerk actief betrokken in een dialoog over de (structurele /systeem)factoren die invloed hebben op de leefwereld van de doelgroep.
  • Vergroting van emotioneel welzijn en stimulans voor de persoonlijke ontwikkeling.


Beoordeling

De interventie Participatief Drama is in november 2014 door een onafhankelijk panel beoordeeld als Goed Beschreven. Beoordelaars vinden het waardevol dat de interventie vanuit de praktijk is ontwikkeld en een vormend karakter kent; mensen worden zich bewust van talenten die zij niet eerder dachten te hebben. De inzet van drama voor groepen die verbaal niet zo sterk zijn maakt de interventie goed toepasbaar als vernieuwende vorm van inspraak en participatie. Bovendien wordt de omgeving (familie en buren bijvoorbeeld) van deelnemers betrokken.


Praktijkvoorbeeld

‘Leuker kunnen we het niet maken’ (Buurtgericht werken)

Een kwart van de bewoners van de Rotterdamse wijk Delfshaven leeft op of onder de armoedegrens. Deze mensen kampen met financiële onzekerheid en schulden. Zowel vanuit de Deelgemeente Delfshaven, die invulling zocht voor de verplichte taak van armoedebestrijding, als vanuit de wijkbewoners kwam de vraag of het mogelijk zou zijn om hierover de interactie aan te gaan met de (andere) bewoners. Formaat heeft deze vraag opgepakt. Gedurende een half jaar zijn twaalf buurtbewoners het thema armoede gaan verkennen met behulp van Participatief Drama. Deze groep buurtbewoners kreeg de naam ‘Buurtatelier’. Ongeveer de helft van de deelnemers kampte zelf met armoede, financiële onzekerheid en schulden.

Vanuit de ervaringen en verhalen van de groep is de voorstelling ‘Leuker kunnen we het niet maken’ gemaakt. In deze voorstelling worden de worstelingen geschetst van een familie die kampt met financiële problemen. Tijdens het maken van de voorstelling kregen deelnemers ideeën hoe zijzelf, hun buren, kennissen en vrienden met de problematiek om kunnen gaan. Eén van de deelnemers zei: “Ik ga bewuster met geld om. Door de afgelopen bijeenkomsten heb ik voor mezelf duidelijk hoe ik niet verder in schulden terechtkom.” Door spelenderwijs meer kennis te genereren, werkte het proces als empowerment. In de groep zaten mensen met verschillende achtergronden. Door het samenwerken zijn ze elkaar meer gaan accepteren. Zo zei een andere deelnemer: “Ik liep altijd langs mensen. Nu kom ik erachter dat het gezellig is met elkaar. Normaal lach ik om deze mensen. Nu kom ik erachter dat ik heel goed met elkaar kan lachen”. De tien gespeelde voorstellingen boden daarnaast een ingang om het publiek te betrekken in een dialoog over het ontstaan van schulden en wie of wat daar iets aan kan doen, zodat meer mensen betrokken worden bij de problematiek. Als stakeholders die meededen met de dialoog waren ambtenaren van de deelgemeente Delfshaven en medewerkers van de lokale welzijnsinstelling en schuldhulpverlening uitgenodigd.


Praktijkvoorbeeld

‘Perron 4’ (Werken in scholen)

In 2009 kwam uit een rapport naar voren dat de achterstelling van het cluster 4 onderwijs voor zeer moeilijke opvoedbare kinderen (ZMOK) ernstig en structureel is. Stichting Kinderpostzegels vroeg Formaat om door middel van Participatief Drama te inventariseren in hoeverre de rechten van kinderen worden geschonden in het onderwijs en hoe de cluster 4 scholieren zelf hun positie ervaren. In de regio Utrecht is Formaat vervolgens begonnen met een inventarisatie van scholen die mee wilden doen. Uiteindelijk zijn elf jongeren vanuit verschillende cluster 4 scholen de uitdaging aangegaan. Zij zijn gaan onderzoeken hoe het voor ze is om een cluster 4 scholier te zijn. Voorafgaand aan het proces hadden ze zichzelf nooit afgevraagd wat dat betekent. Ook was er gebrek aan zelfvertrouwen en discipline. Niet-kritische reacties als “Wij hebben een spanningsboog van een aardbei” geven deze selffulfilling prophecy aan.

Gedurende het proces kwamen ze erachter dat ze zichzelf kleinhielden in een situatie die voor hun vanzelfsprekend was. Veel van de jongeren werden voor de eerste keer in hun leven écht uitgedaagd en gezien als gelijken. Autisten en ADHD’ers deelden verhalen over de eigen leefwereld zodat vooroordelen overbrugd werden. Samen met de jongeren heeft Formaat deze thema’s verkend en zijn ze in scènes gegoten, wat de voorstelling ‘Perron 4’ is geworden. Doordat de leerlingen thema’s gingen verkennen – eerst met elkaar en later met publiek – zagen ze in dat de situatie verschilde van school tot school, maar dat er ook gedeelde thema’s waren. Het repeteren en opvoeren van ‘Perron 4’ werkte als een vergrootglas voor de situatie. Leerlingen zagen hun eigen situatie op toneel en realiseerden zich dat een situatie niet vanzelfsprekend hoeft te zijn. Tijdens de tournee merkte de jongeren dat het publiek soms oprecht geschokt was over de geschetste situatie. Tijdens het proces werden ze zich bewust van hun situatie en de eigen positie daarin, waardoor ze mondiger werden. Het inspringgedeelte van een Forumtheater-voorstelling, waarin het publiek alternatieven mag uitproberen voor de geschetste situatie, is daarbij ook een symbolische opening omdat er ineens van alles mogelijk blijkt te zijn. Een aantal jongeren is naar Den Haag afgereisd om voor de Tweede Kamer ‘Perron 4’ te spelen. De Kamerleden en cluster 4 jongeren waren voor de eerste keer in één ruimte voor een dialoog over onderwijs en verbeterpunten waar politici direct iets mee kunnen. De jongeren hadden voor de eerste keer in hun leven het gevoel écht invloed te hebben op hun eigen leefwereld.

Voor de leerlingen heeft het indirect discipline gebracht: “Doordat we hebben doorgezet hebben we dit allemaal bereikt”, aldus één van de deelnemende leerlingen. Voor elke deelnemer brengt het proces iets anders. Zo kwam een autistische jongen erachter dat tijdens het spelen van de voorstelling zijn tic verdween. Het maakte hem bewust van de mogelijkheden die er voor hem zijn. Ook is uit de schoolresultaten en gesprekken met docenten gebleken dat de schoolprestaties van alle leerlingen zijn verbeterd.

Bekijk de video

Downloads
Methodebeschrijving_Participatief_Drama_1