Op weg naar de Gouden Jaren

esi - 1 maart 2010

Het doel van Op weg naar de Gouden Jaren is een bijdrage leveren aan het succesvol ouder worden. In de cursus leren ouderen vaardigheden om proactief met mogelijke toekomstige problemen om te gaan. Hiermee wordt de zelfredzaamheid vergroot.

Deelnemers zijn positief over de methode. Een meerderheid ervaart de cursus als eenvoudig. Uit effectonderzoek blijkt dat de proactieve vaardigheden daadwerkelijk door de cursus worden verbeterd.

Doel

Het doel van de cursus ‘Op weg naar de Gouden Jaren’ is een bijdrage te leveren aan het succesvol ouder worden. Daartoe worden proactieve vaardigheden aangeleerd waarmee de zelfredzaamheid van deelnemers wordt vergroot. Het idee is dat hier een preventieve werking vanuit gaat. De cursus wil deelnemers vroegtijdig helpen hun mogelijke toekomstige problemen onder ogen te zien en hen vaardigheden aanleren waarmee zij voor deze problemen oplossingen kunnen bedenken en ze in stabiel gedrag kunnen omzetten. Hierdoor kunnen de deelnemers de negatieve gevolgen van het ouder worden minimaliseren en de positieve kansen van de derde levensfase optimaal benutten.

Doelgroep

De cursus richt zich op mensen vanaf de middelbare leeftijd (50 jaar) tot 75 jaar die aan hun toekomst willen werken. Dat kunnen zij doen uit eigen interesse en nieuwsgierigheid óf omdat ze bezorgd zijn over de manier waarop zij zelf ouder worden.

Aanpak

De cursus ‘Op weg naar de gouden jaren’ bestaat uit vier bijeenkomsten van twee uur, waarin groepsopdrachten en individuele opdrachten worden uitgevoerd. Tijdens de cursus gaat de aandacht uit naar hoe deelnemers zich kunnen voorbereiden op positieve en negatieve aspecten van het ouder worden, hoe zij waarschuwingssignalen kunnen signaleren en hoe zij concrete doelen en een daarbij passend actieplan op kunnen stellen. In de laatste sessie staat terugkoppeling van ervaringen en behaalde resultaten centraal. Aan de cursussen, die door een speciaal opgeleide trainer worden geleid, kunnen maximaal 10 deelnemers meedoen.

Uitvoerende organisaties

De methode wordt het meest aangeboden door brede zorginstellingen en brede welzijnsinstellingen. Daarnaast bieden ook instellingen als Volksuniversiteiten, centra voor volwasseneneducatie, Stichtingen Welzijn Ouderen en vrijwilligerscentrales de cursus aan. De cursus wordt door heel het land aangeboden, o.a. in Utrecht, Amersfoort, De Bilt, provincie Friesland (o.a. Leeuwarden), regio Zuid-Limburg, Den Haag, Zoetermeer en Amsterdam.

Ontwikkelaar

Christina Bode, Universiteit Twente, in samenwerking met Denise de Ridder, Universiteit Utrecht 

Universiteit Twente
Faculteit GW
Postbus 217
7500 AE Enschede
(053) 489 60 44
c.bode@utwente.nl
www.gw.utwente.nl/pcgr/mw/bode

Onderbouwing

Eén van de belangrijkste theoretische paradigma’s als het om succesvol ouder worden gaat, is de Selectie Optimalisatie met Compensatie (SOC) theorie uit 1997 van Baltes (Bode et al. 2007). In het kort word je volgens deze theorie succesvol ouder als je de volgende mechanismen op elkaar afstemt: je bewust op minder gebieden concentreren, deze goed onderhouden en naar je eigen wensen inrichten en zo nodig andere oplossingen zoeken als iets echt niet meer wil lukken. Hierdoor kunnen mensen de verhouding tussen winst en verlies optimaliseren. Deze afstemming vereist echter wel dat mensen naar de toekomst kijken en anticiperen op mogelijke veranderingen. De cursus ‘Op weg naar de gouden jaren’ leert ouder wordende mensen de hiervoor benodigde vaardigheden aan. De inhoud van de cursus is gebaseerd op de proactieve coping theorie zoals die in 1997 door Aspinwall en Taylor (Bode et al. 2007) is ontwikkeld. De kern van proactive coping is het (h)erkennen en vermijden van toekomstige dreigingen alsook het actief vorm geven aan positieve (toekomstgerichte) doelen.

Onderzoek

De methode wordt het meest aangeboden door brede zorginstellingen en brede welzijnsinstellingen. Daarnaast bieden ook instellingen als Volksuniversiteiten, centra voor volwasseneneducatie, Stichtingen Welzijn Ouderen en vrijwilligerscentrales de cursus aan. De cursus wordt door heel het land aangeboden. Het algemene oordeel van de deelnemers over de methode is goed (Bode, Ridder & Bensing 2006). Een duidelijke meerderheid van de cursisten ervaart het programma als eenvoudig. Mannen vinden de cursus echter minder eenvoudig dan vrouwen. De techniek van mentale simulatie, ter ondersteuning van het formuleren van doelen en bijpassende acties, blijken vrouwen gemakkelijker toe te kunnen passen dan mannen. Het bestaande onderzoek heeft zich niet gericht op het inventariseren van de praktijkervaringen van de professionals.

Naar de effectiviteit van de interventie is een experimenteel onderzoek met follow-up verricht (Bode et al. 2007). De belangrijkste conclusie uit het onderzoek is dat de cursus effectief is: hij levert een substantiële bijdrage aan het verbeteren van proactieve coping competenties, die aan de basis liggen van toekomstgericht zelfmanagement (in de midden en late volwassenheid). De stabiliteit van de effecten van de interventie wordt ondersteund door het behoud van deze effecten drie maanden na afloop van het programma.

Samenvatting werkzame elementen

  • Stimuleren om over de eigen toekomst na te denken.
  • Proactive coping: het (h)erkennen en vermijden van toekomstige dreigingen in combinatie met het actief vorm geven aan positieve (toekomstgerichte) doelen.
  • De combinatie van groepsbijeenkomsten en een individueel traject.
  • De focus op het stellen van concrete individuele doelen en dat omzetten in gedrag.
  • In groepsbijeenkomsten herkennen deelnemers zich in elkaars situatie en kunnen zij advies en steun aan elkaar geven.
  • Aanleren/verbeteren van praktisch toepasbare vaardigheden.
  • De techniek van mentale simulatie.
  • De techniek van geanticipeerde spijt.  
  • Laagdrempeligheid en toegankelijkheid van het programma.
  • Korte interventie (kost niet veel tijd).


Praktijkvoorbeeld

In gevonden publicaties over de methode staan geen uitgebreide casestudies beschreven die illustreren hoe de methode in een specifiek geval is toegepast in de praktijk. Wel staat in het zelfhulpboek (Bergsma et al. 2008) een mooi voorbeeld van hoe een 69-jarige deelneemster baat had bij de in de cursus toegepaste techniek mentale simulatie:

‘Het uitvoeren van de mentale simulatie was voor mij in eerste instantie wel een beetje vreemd. Het is toch niet iets wat je elke dag doet. Toch heeft het voor mij wel gewerkt. Ik had me als doel gesteld vaker ‘nee’ te leren zeggen. Ook al had ik ergens zelf geen zin in, ik deed het toch altijd. Daar moest een einde aankomen, want ik had zelf inmiddels suikerziekte gekregen en moest ook in sommige opzichten kalmer aan doen. Tijdens de mentale simulatie heb ik geoefend in ‘nee’ zeggen tegen de buren en vrienden. Het gevolg daarvan was dat de stap om het daarna werkelijk te doen minder groot werd. Het is mede daardoor ook echt gelukt om dit in de praktijk te doen. Dat leidde in het begin wel eens tot boze gezichten, maar ik heb gewoon uitgelegd hoe het zat en doorgezet. Inmiddels gaat het wat dit betreft heel goed. Iedereen is er uiteindelijk goed mee omgegaan. 
Het in de praktijk brengen van mijn voornemen was echter wel zwaar hoor. Ik zorgde toen al heel lang voor mijn moeder en kwam daar drie of vier keer per dag en heb ook iedere dag eten voor haar gekookt. Je bent er dan zo vaak dat je bij wijze van spreke bij het meubilair gaat behoren en dat volstrekt vanzelfsprekend een beroep op je wordt gedaan. Zij begreep het eerst ook niet goed als ik dan een keer een verzoek niet inwilligde. Ik kan dat ook wel begrijpen. Voor haar ben je dan toch nog een klein kind dat zelf nog geen last kan hebben van klachten van het ouder worden. Soms werkte de houding van mijn moeder wel als een struikelblok, maar ik heb het wel volgehouden en uiteindelijk geloof ik dat ze zich ook wel in mijn standpunt kon verplaatsen. En doordat ik ook eens ‘nee’ kon zeggen, heb ik ervoor gezorgd dat ik de zorg voor mijn moeder tot het eind toe vol heb kunnen houden. De mentale simulatie heeft mij dus geholpen, maar eerlijk gezegd heb ik het daarna niet meer in het leven van alledag toegepast.’

Downloads
Methodebeschrijving Op weg naar de gouden jaren