Anna Sobczyk, Carinda Jansen (buro KAN), Radboud Engbersen en Roos Pijpers schreven ‘Impact in de marges van het meetbare’ rond een serie interviews met sociaal professionals die deskundig zijn op specifieke thema’s van sociaal werk zoals jongerenwerk, re-integratie van mensen met een kwetsbare arbeidsmarktpositie, eenzaamheid, dementie, en het begeleiden van mensen in hun laatste levensfase. Veel van deze professionals zijn experts in het maken van impact. Voor elk thema ondervroegen de auteurs ook een onderzoeker, verbonden aan een universiteit of hogeschool, die regelmatig met sociaal professionals en inwoners beroepsmatig reflecteert op het fenomeen impact. 

Download de bundel

Impact op meerdere niveaus

Impact in sociaal werk is geen eenduidig gegeven, concluderen de auteurs in hun synthese. De wetenschappelijke literatuur en de interviews laten zien dat er impact kan zijn op verschillende niveaus.

Impact op individueel niveau wordt vaak zichtbaar in kleine veranderingen: een jongere die aansluiting vindt bij leeftijdsgenoten, een bewoner van een woonzorgcentrum die emotioneel reageert op een voorgelezen tekst, een uitkeringsgerechtigde die weer vertrouwen krijgt in zichzelf. Sociaal werkers zoals Mariëtte Snoek, activeringscoach in Rotterdam, geven aan dat dit soort impact zich vaak buiten het zicht van beleidsmakers afspeelt. Als iemand bij de derde afspraak zijn haren heeft gekamd en rechtop zit, weet zij dat er iets is veranderd. Maar probeer dat maar eens in een beleidsrapport te verwerken.

Impact op collectief niveau manifesteert zich in sociale netwerken, maatschappelijke beeldvorming en gemeenschapsvorming. Lector Paul van der Aa geeft bijvoorbeeld aan dat een inclusieve arbeidsmarkt ook door werkgevers georganiseerd moet worden: “Er zitten grenzen aan eindeloos sleutelen aan mensen om ze werkfit te maken.” Als het gaat om impact op gemeenschappen, stellen de jongerenwerkers in de interviews dat het jongerenwerk bijdraagt aan gemeenschapsgevoel en sociale stabiliteit, mits zij de professionele ruimte krijgen om daar gedurende langere tijd aan te werken. En dat past niet altijd binnen de afgesproken taken. Op beide niveaus kan sprake zijn van impact in de vorm van preventie. Op individueel niveau bijvoorbeeld wanneer iemand niet in een neerwaartse spiraal terecht komt. Op collectief niveau als er effecten zichtbaar zijn zoals een afname van jeugdcriminaliteit.

De donkere kant van verantwoorden

Ervaringsverhalen krijgen door online posts of filmpjes een steeds prominentere plek in de publieke (online) ruimte en binnen organisaties. Maar daarmee hebben ze nog niet dezelfde status als cijfers. Zoals Tessa Bakker van U Centraal bijvoorbeeld zegt: “Persoonlijke verhalen van jongeren zijn moeilijk om uit te drukken in geld of andere meetbare termen.” Een ervaringsverhaal over impact op de persoonlijke vierkante meter kan zeer overtuigend zijn. Maar deze kleine stappen registreren of monitoren is niet makkelijk en de vraag is ook of we het moeten willen, stelt Van der Aa. Het zou een gebrek aan vertrouwen in professionals uitstralen. Dat wantrouwen in professionals, zou je de ‘donkere kant van verantwoorden’ kunnen noemen. Onora O’Neill zegt hierover in haar lezingenreeks A question of trust dat het een kinderlijke fantasie is om te denken dat je de prestaties van anderen kunt beïnvloeden. Ze vindt dat professionals daarvan bevrijd moeten worden en pleit voor intelligentere manieren van verantwoorden.

Doelmatigheid en betekenisgeving, gedragen door vakmanschap

Vaak is verantwoording in het sociaal domein een sturingsmechanisme, waarbij beleidsmakers bepalen wat impact is, concluderen de auteurs van Anders kijken naar impact van de Werkplaatsen Sociaal Domein (WSD). Dat betekent vaak dat impact wordt opgevat als doelmatigheid: uitkomsten van de inzet van middelen. En daaronder ligt een aanname dat uitkomsten ‘voorspelbaar’ zouden zijn, in de zin dat er een navolgbare relatie is tussen inzet en uitkomsten. Die interpretatie van impact doet geen recht aan de complexiteit van het sociaal domein, dat naast bedoelde gevolgen en directe effecten juist ook veel onbedoelde gevolgen en indirecte effecten kent. Hoe kun je tot alternatieve manieren van verantwoording komen, waarin je meerdere perspectieven en belangen meeneemt? De WSD-onderzoekers pleiten voor cocreatie: het gezamenlijk bepalen en vormgeven van gewenste sociale verandering met burgers, beleidsmakers en professionals. Volgens hen kun je impact daarmee vanuit drie sporen benaderen: naast doelmatigheid ook betekenisgeving en vakmanschap.

Wat staat experts en beleidsmakers te doen?

Impact is geen bijproduct van sociaal werk, het is de kern van sociaal werk, concluderen de auteurs van Impact in de marges van het meetbare. De interviews laten zien dat impact in het sociaal werk vaak ontstaat in de marges van het meetbare – daar waar verbindingen ontstaan, persoonlijke doelen behaald worden en ruimte is voor emotie. De uitdaging is om deze nuance en subtiliteit uit die marges te halen, te erkennen en te omarmen. Niet alles hoeft gemeten te worden om waardevol te zijn. 
De uitdagingen voor beleidsmakers zijn:

• Bepaal impact samen – Betrek het sociaal werk en de mensen voor wie het sociaal werk bedoeld is bij het bepalen van de gewenste impact.
• Haal de juiste kennis bij de juiste partijen – Werk ook met hen samen bij het meten en zichtbaar maken van de resultaten; zoek bijvoorbeeld de samenwerking met een van de regionale Werkplaatsen Sociaal Domein. Laat dit niet over aan partijen die deze kennis eigenlijk niet in huis hebben.
• Vermijd ‘cruel optimism’ – Stel realistische beleidsdoelen, zodat mensen niet naar beneden worden gepraat of bij voorbaat worden afgeschreven.

En het sociaal werk?

Ook het sociaal werk kan lering trekken uit de verhalen van de experts in deze bundel:

• Claim je vakmanschap – Laat beleid niet bepalen wat werkt en hoe je werkt. Neem deel aan initiatieven om samen impact te bepalen, en draag je expertkennis uit. Ook vanuit het sociaal werk kan de samenwerking worden gezocht met een van de Werkplaatsen Sociaal Domein.
• Verzet je tegen versimpelde metingen – Een combinatie van databronnen is cruciaal voor een volledig beeld van impact. Draag dat zelfverzekerd uit; je staat op de schouders van professionele en wetenschappelijke experts.
• Word een politieke kracht – Politiseren is essentieel om structurele verandering te realiseren.

Download de infographic