Wat werkt wel bij de aanpak van eenzaamheid?

artikel - 6 februari 2017
 7388 keer gelezen

Dat chronische eenzaamheid een belangrijk maatschappelijk vraagstuk is, staat buiten kijf. Toch lukt het maar niet om het probleem op een systematische manier te tackelen. Wat werkt eigenlijk bij de aanpak van eenzaamheid? Movisie dook samen met een aantal experts de internationale literatuur in en zette werkzame factoren en veelbelovende aanpakken op een rij.

Je af en toe eenzaam voelen, hoort bij het leven. En het mooie is: vaak gaat eenzaamheid vanzelf over. Anders is het als eenzaamheid leidt tot serieuze gezondheidsproblemen, zoals depressie, alcoholverslaving, slaapstoornissen of hart- en vaatziekten. ‘Chronische eenzaamheid is even schadelijk als het roken van vijftien sigaretten per dag’, vertelt Jan Willem van de Maat, onderzoeker en adviseur bij Movisie. ‘Over stoppen-met-roken programma’s is zo’n beetje alles bekend. Maar wat weten we over interventies rondom het terugdringen van eenzaamheid? Wat werkt? Bij wie? Hoe en waarom? Alle hierover beschikbare kennis uit internationaal onderzoek hebben we op een rij gezet. Daarbij is dankbaar gebruik gemaakt van systematische reviews. Hierin worden de resultaten van een groot aantal onderzoeken naar eenzaamheidsinterventies in één keer geanalyseerd.’

Eerst probleem analyseren

Het inzetten van een interventie is een kwestie van maatwerk. En daar schort het nogal eens aan, stelt Renske van der Zwet, projectmedewerker Effectieve sociale interventies bij Movisie. ‘Zorg- en welzijnsorganisaties gaan vaak voor een voor de hand liggende standaardoplossing, zoals een ontmoetingsproject. Hulpverleners kiezen voor deze oplossing, omdat zij veronderstellen dat een klein netwerk de belangrijkste oorzaak is van eenzaamheid. Hoe goed bedoeld ook, daarmee wordt wel voorbijgegaan aan een belangrijk stap daarvoor: de analyse van de problematiek. In welke mate heeft iemand eenzaamheidsgevoelens en waarom? Wat zijn iemands mogelijkheden? Hoe zit het met de motivatie om er iets van te maken? Welke oplossingen zijn er allemaal? Pas als deze stappen zijn doorlopen, begint het zoeken naar een passende interventie. Dan blijkt bijvoorbeeld dat de meeste winst niet te behalen is door uitbreiding van het sociale netwerk, maar juist door het verbeteren van de kwaliteit van al bestaande relaties.’

Dit werkt wel

Gevraagd naar wat in het algemeen werkt bij het verminderen van eenzaamheid, komen de Movisie-onderzoekers en hun collega’s tot een aantal opvallende conclusies.

  • Interventies waar mensen werken aan het verminderen van negatieve gedachten zijn over het algemeen effectiever dan interventies die uitgaan van sociale steun of interventies die zijn gericht op het vergroten van sociale interactie of het verbeteren van sociale vaardigheden
  • Vooral interventies waarin wordt gewerkt met sociale cognitieve trainingsaspecten om de negatieve spiraal te doorbreken, verminderen eenzaamheid.
  • Ook kunnen mensen zélf veel doen. Zo blijkt dat acceptatie een goede oplossing kan zijn, net als het bewust investeren in de kwaliteit van relaties met bijvoorbeeld familie, vrienden en kennissen.
  • Groepsinterventies met een educatief aspect gericht op het onderhouden en verbeteren van het sociale netwerk zijn succesvol bij aanpak van eenzaamheid onder ouderen.
  • Activiteiten gericht op het verbeteren van het gevoel van eigenwaarde en persoonlijke controle zijn relatief succesvol.

Geen pasklare antwoorden

Met hun onderzoek spelen de samenstellers in op de behoefte van veel professionals om vanuit een genuanceerder beeld eenzaamheid te duiden en interventies gerichter in te zetten. ‘Dé oplossing voor alle eenzaamheidsvraagstukken is er niet’, zegt Van de Maat. ‘Dat was ook niet onze insteek. We zien het vooral als een aanmoediging voor beleidsmedewerkers en professionals in zorg en welzijn om hun eigen interventies en activiteiten kritisch te bekijken en waar kan, gerichter in te zetten voor de juiste doelgroep. De beschikbare kennis biedt concrete handvatten om het probleem gerichter aan te pakken.’

‘Dé oplossing voor alle eenzaamheidsvraagstukken is er niet’

Van der Zwet besluit: ‘Laatst las ik in een NRC-artikel dat het eenzaamheidsbeleid eigenlijk zinloos is. Met ons onderzoek geven we tegengas. Er bestaan wel degelijk gerichte oplossingen om uit dat eenzame dal te komen. Dit thema verdient juist alle aandacht, al is het alleen al omdat ruim acht procent van de Nederlandse bevolking eronder gebukt gaat. Om nog maar te zwijgen over de schadelijke gezondheidseffecten en de toenemende zorgkosten die het met zich meebrengt.’

Dit dossier is onderdeel van een serie Wat werkt bij dossiers. Een overzicht van deze dossiers is te vinden op: www.movisie.nl/weten-wat-werkt.

Reacties

Geachte lezer,

Ik ben in opleiding voor ergotherapeut en ik ben bezig met een onderzoek wat mogelijk de beste manier is om eenzame mensen in het vizier te krijgen.
Ik heb het onderzoek over 'wat werkt bij eenzaamheid' gelezen en een stuk tekst wekte daarbij mijn interesse op. Het volgende staat geschreven:

Wet publieke gezondheid (Wpg) In de Wet publieke gezondheid (Wpg) staat preventieve gezondheidszorg centraal. Omdat eenzaamheid allerlei negatieve gevolgen heeft voor de gezondheid, kunnen gemeenten vanuit de Wpg ook aandacht geven aan het signaleren, voorkomen en verminderen van eenzaamheid. Afgezien van het monitoren van de prevalentie van eenzaamheid door GGD’en lijkt er in de praktijk vanuit deze wet vooralsnog opvallend weinig aandacht te zijn voor het signaleren, voorkomen en verminderen van eenzaamheid.

Misschien stel ik een hele gekke vraag maar ik ben erg benieuwd. Hoe gaat het monitoren van de GGD in zijn werk? Hoe besteedt de Wpg aandacht aan het signaleren, voorkomen en verminderen van eenzaamheid?

Wat mij opvalt is dat er in onderzoeken vaak wordt begonnen bij het inventariseren en analyseren van de soort eenzaamheid en de oorzaak van de eenzaamheid die ervaren wordt, maar wat ik dan niet terug kan lezen is de stap die daaraan vooraf gaat. Hoe zijn de onderzoekers aan de mensen gekomen die zichzelf als eenzaam hebben beschreven? Überhaupt het in contact komen met deze doelgroep om aan de informatie te komen voor een goed onderzoek lijkt mij al heel lastig. Dit door het taboe wat zoals beschreven op de omschrijving eenzaamheid ligt en de persoonlijke drempel die mensen over moeten om zich zo te durven omschrijven.

Wat zou de beste benadering zijn om eenzame mensen in kaart te brengen? Moet je ze wel benaderen of kan je er mogelijk op een creatieve manier voor zorgen dat het bij de eenzame mensen gaat kriebelen om actie te ondernemen en de eerste stap te zetten? Zoals dhr. Bolt schreef de muur die eenzame mensen om hen heen ervaren te doorbreken. Ik las ook iets over een reclamecampagne over bestrijding van eenzaamheid waarvan ik denk dat ze effect kunnen hebben. Zo dacht ik meteen aan de reclame van de EDEKA weihnachtsclip waar ze in Duitsland over aan het bekvechten waren om hem wel of niet uit te zenden. De publiciteit was groots. Persoonlijk vond ik het een reclame die eens de waarheid naar buiten durft te brengen. Ook de SIRE reclames brengen bij mensen op een krachtige manier een bepaald gevoel over.
Waar ik ook aan denk is de omgeving aan personen die indirect een band hebben met een eenzaam persoon zoals buren. Zij zouden dan vervolgens een anoniem meldpunt kunnen bellen om een mogelijke signalering van een eenzaam persoon door te geven. Hierop volgend zouden dan de sociale wijkteams kunnen reageren.

Mijn reactie is langer geworden dan ik dacht :S Er moet toch iets zijn waarmee we deze nare ervaring in een mensenleven kunnen bestrijden. Ik zie graag uw reactie tegemoet.

Vriendelijke groet,

Roy

Beste Roy, dank je voor je reactie en vragen. Om met je eerste vraag te beginnen. Alle GGD's in Nederland voeren om de vier jaar een gezondheidsmonitor uit bij een representatieve steekproef van de inwoners in een gemeente. Daarin meten ze met de gevalideerde eenzaamheidsschaal hoeveel mensen zich matig en ernstig eenzaam voelen en of het om emotionele en/ of sociale eenzaamheid gaat.
Wat betreft je vraag over het signaleren. Signaleren van mensen die vereenzamen kun je het beste doen door samen te werken met organisaties (en inderdaad inwoners) die mensen signaleren die vereenzamen (denk aan: wijkverpleegkundigen, fysiotherapeuten, huisarts, woningcorporatie, wijkagent, vrijwilligers, ...). Sommige gemeenten maken gebruik van meldpunten waar professionals, vrijwilligers en inwoners naartoe kunnen stappen met hun signaal en kunnen bespreken wat de volgende stap is. Meer over signaleren van mensen die vereenzamen en de opvolging daarvan kun je bijvoorbeeld lezen in een andere publicatie van Movisie en de Coalitie Erbij: Sleutels voor de lokale aanpak van eenzaamheid: https://www.movisie.nl/publicaties/sleutels-lokale-aanpak-eenzaamheid

Ik denk dat ik mezelf op dit gebied wel als ervaringsdeskundige mag beschouwen. In tegenstelling tot eerdere publikaties van Movisie op dit vlak kan ik me wel redelijk vinden in de lijn van redenering van het hoofdartikel. Eenzaam zijn ligt, gek genoeg vaak besloten in jezelf... maar, altijd in samenhang met hoe jij, eenzame, zelf je omgeving ervaart. Dat je eenzaam blijft, daar in verhard, berust naar mijn idee met het niet willen onderkennen van je eigen tekortschieten met betrekking tot deelname in een groep. Hoe jij jezelf ziet en van daaruit je verwachtingen m.b.t. het omgaan met anderen vormgeeft is een belangrijk onderdeel van de "puzzel". De achtergronden daarvan zijn vaak tamelijk gecompliceerd. Dus, ja, werken aan acceptatie van wat er dat vlak werkelijk in je leeft, in plaats van het (wanhopig) vasthouden aan vooringenomen voorstellingen (die dus niet reëel blijken) is beslsit aan te raden. Maar wat m'.i. een even groot probleem is, is de vaak ondoordringbare dikke muur die mensen die "hard" eenzaam zijn om zich heen hebben. Een muur die bol staat van schaamte en veel onuitgesproken gevoelens en gedachten. Te vaak heb ik gezien dat mensen angstvallig op die muur reageren en zo precies teruggeven: "oké, blijf maar eenzaam, dit is zo moeilijk bespreekbaar te krijgen". Met andere woorden, er wordt veel gelogen, weggekeken enzovoorts. En het duurt bij de eenzamen die het betreft vaak heeeeeel lang voordat ze zelf zo ver zijn dat ze besluiten: klaar hiermee, ik ga de muur afbreken. Want dat betekend onderkenning van eigen "falen", daar overheen stappen, sociale risico's nemen etc. Waarom ik hier, de muur dus, gewag van maak? Omdat ik te vaak heb meegemaakt dat juist de hulpverleners tot wie je je wendt het ook opgeven al die muur net even dikker blijkt dan zij hadden verwacht. Ze haken af, maar... nee, dat wordt niet openlijk benoemt. En.. op die manier komt er weer een laagje van onheusheid bij die muur op. Niet elke hulpverlener lijkt mij geschikt om te werken met mensen die langer tijd lijden onder chronische en verharde eenzaamheid.

Beste Theo,

Hartelijk bedankt dat je de tijd hebt genomen om te reageren en inzicht te geven in hoe je naar chronische eenzaamheid kijkt. Je punt dat niet iedere hulpverlener geschikt is om te werken met mensen die zich chronisch en ernstig eenzaam voelen, lijkt me een belangrijk punt. Deze problematiek is, zoals je aangeeft complex en vereist o.a. (ervarings-)kennis, een open houding, geduld en doorzettingsvermogen.

Vriendelijke groeten,

Jan Willem van de Maat

Beste Jan Willem, bedankt voor je reactie. We delen denk ik wel een paar ideeën en gevoelens als het gaat om hulpverlenings-interventies om eenzaamheid te doorbreken. Op het gevaar van overkill af ga ik er toch nog even op door. Ik denk dat het voor hulpverleners belangrijk is te beseffen wat in dit verband de invloed van ons tijdsgewricht, de zeitgeist om even een fraai Duits woord erbij te slepen is. Niet alleen is deze tijd voor velen eenzamer dan ooit, zijn er nog nooit zoveel eenzame mensen geweest, het is overduidelijk dat onze cultuur, die het individuele nog steeds centraal stelt, eenzaamheids-bevorderend werkt. En daarin schuilt 'em denk ik, onbedoeld een belangrijke oorzaak van eenzaamheid als probleem. Idd. we zijn allemaal iig. in bepaalde segmenten of facetten van ons leven eenzaam, maar, we slagen daarin op een bevredigende manier mee om te gaan. Het lukt ons ook daarnaast zinvolle verbanden en relaties aan te gaan. Dat slagen is een persoonlijk succes en dat moet je kunnen. Kun je dat niet... eenzaamheid. Maar ook zoiets als: "eigen schuld". Dat wordt er al vanaf het schoolplein, nee, vanaf de zandbank ingepompt. En daarmee heeft het de kwaliteit van een sociaal slagings-mechanisme. Mensen die het kunnen horen bij de kudde, zijn veilig om je mee te verbinden (leuke vriendjes, vriendjes waarmee je wilt spelen). Mensen die het niet kunnen... zijn "besmet". Eenzaamheid heeft dus een ietwat gecompliceerde dubbele laag. Als instrument voor sociaal geslaagd zijn én een persoonlijke situatie die los is komen te staan van dat mechanisme. Instinctief willen we ons dan ook afkeren van de eenzamen, alsof het besmettelijk zou kunnen zijn. Onbewust roept interactie richting eenzaamheid/eenzamen weerstand, wellicht zelfs angst op. Als je dit werk wilt doen zul je eerst als hulpverlener jezelf op dit vlak goed moeten leren kennen, door je eigen vooroordelen en barrières heen moeten durven. Dus ook eerst zelfonderzoek, training e.d. Want je kunt je op dit vlak van de hulpverlening geen blinde vlekken permitteren. Oké, ik heb gezegd, hier laat ik het bij.

Beste Theo,

Bedankt voor je reactie. En een mooie tip aan hulpverleners, trainers en opleiders, om eerst zowel je eigen eenzaamheid te onderzoeken als de manier waarop we in onze samenleving kijken naar mensen die zich eenzaam voelen. Tijdens een bijeenkomst over een scholingsmodule over eenzaamheid in het mbo en hbo werd dit ook genoemd als eerste oefening voor studenten. Samen komen we er wel!

Groeten,

Jan Willem

Jan Willem,
Ter afsluiting dan: ik ben heel blij om te horen dat we, onanfhankelijk van elkaar, overeenstemming hebben m.b.t. dit onderwerp. Dat geeft mij het idee dat we op het goede spoor zitten. En ja, ik schrijf puur vanuit mijn eigen persoonlijke ervaring. die wordt gekenmerkt door een veel te traumatische opvoeding in een dysfunctioneel gezin (jongste van 5 broers), al vroeg in isolement en eenzaamheid, zelfs al toen ik nog thuis woonde. Jarenlang af en aan ambulante hulpverlening, want... en nou komt-ie: foutief gediagnosticeerd! Men dacht: narcistische persoonlijkheidsstoornis, maar, uiteindelijk, zo weet ik nog maar een half jaar, blijkt het te gaan om Asperger! (Wat een hoop therapeutisch geklooi achteraf wel verklaard). Lang verhaal kort: Apserger, sociaal dysfunctioneel zijn en eenzaamheid gaan vaak hand in hand. De mazzel die ik heb? Dat ik een ongelooflijke positivo ben en... een soort van intellectueel van eigen makelij. Maar w.el een die vind dat eigen bedenksels moeten kloppen, dus ook getest moeten worden. Kloppen ze niet... back to the drawing board. Feiten onder ogen zien, accepteren wat IS. En ja, daarmee ben ik ook mijn eenzaamheid te lijf gegaan. Wat mij aan het hart gaat... veel mensen die gewoonweg verkruimelen van de innerlijke pijn die eenzaamheid teweeg brengt... die zitten zo ongelofeloos ver weg van adequate hulp! Ondanks alle mooie bla-bla van de Wmo-wijkteams. Al dat geblaat van "er dichter op gaan zitten", "meer de vinger aan de pols met wat er in de wijk leeft"... gelul. Ik heb het zien gebeuren. Het probleem is, dat mensen die er zelf zo diep inzitten daarin vaak al aardig afgestompt zijn voor signalen en zelf niet meewerken om bereikt te worden, ook al willen ze dat ergens heel graag. Dat doet me gewoon pijn. Maar... wat kun je doen? Momenteel is er een campagne begonnen onder het herkenbaar maken en bespreekbaar maken van depressie. Depressie en eenzaamheid gaan hand in hand. Misschien moet er ook eens een landelijke campagne komen voor eenzaamheid? Die is er trouwens al eens geweest, maar voor zover ik weet is die ook snel een zachte, onopgemerkte dood gestorven. De spotjes alleen al waren pijnlijk herinner ik me. nou ja, voor wat het waard is.. veel succes.

Theo, dank voor jouw openhartige en waardevolle reactie. En je hebt helemaal gelijk. Zelfreflectie is cruciaal, maar dan ben je er nog niet. Het herkennen en het erkennen van het probleem, door de betrokkene zelf en door de buitenwereld, stuit op mogelijke consequenties. Omdat ieder mens in meer of mindere mate eenzaamheid kent, is eenzaamheid confronterend en roept weerstand op. Men kan geconfronteerd worden met iets van zichzelf. Als een hulpverlener onvoldoende zelfkennis heeft, gebeurt hetzelfde. Geharnast gedrag en muren die worden opgetrokken. In mijn MultiMens Model heb ik heel bewust het lijdens-ik benoemd. Want diepe eenzaamheid zit daar. Het werkt heel inzichtgevend en dat helpt om ermee om te gaan.

Ik heb tevens gemerkt dat nog een interventie heilzaam is: Ik improviseer klassiek op de piano en vertolk dan mijn zielenklanken die resoneren met de ziel van de luisteraar(s). Vorige week nog zei iemand daarop: "Je hebt mijn diepste tranen gespeeld". Dat is ook voor mij een bijzondere ervaring. Vervolgens eindigt het dan wel in majeur! Onder eenzaamheid ligt een dieper verlangen. We kunnen alleen maar eenzaamheid ervaren, omdat we (on)bewust het verlangen naar verbondenheid en het verbonden zijn in ons weten. We lijden alleen onder de leugen als we de waarheid kennen. Enz. Dat is een belangrijk inzicht. Gelukkig zijn muren af te breken en zijn er bruggen te bouwen!

Ik ben het geheel eens met het feit dat de volgende vragen relevant zijn: In welke mate heeft iemand eenzaamheidsgevoelens en waarom? Wat zijn iemands mogelijkheden? Hoe zit het met de motivatie om er iets van te maken? Welke oplossingen zijn er allemaal? Het gaat om individuele inventarisatie en analyse. Eenzaamheid is sterk individueel bepaald en het opheffen of minimaliseren daarvan is dus individueel maatwerk. Mensen kunnen inderdaad zelf veel doen en moeten dat ook willen en kunnen. Eenzaamheid is alleen op te heffen of te verminderen als de betrokkene de regie in leven, wonen en werken zelf optimaal ter hand neemt. En dat kan ook het geval zijn bij een oudere in een tehuis. Ik heb daartoe het concept Levensregisseur ontwikkeld. Dat is universeel toepasbaar en bewezen succesvol. Op basis van bewuste eigenwaarde en persoonlijk leiderschap komt men vervolgens tot bewust gekozen en zelfs stevige en duurzame relaties.

Reageer op dit artikel

4 + 7 =
Los deze eenvoudige rekenoefening op en voer het resultaat in. Bijvoorbeeld: voor 1+3, voer 4 in.