Maatschappelijke opvang in zelfbeheer

esi - 3 december 2014

Bij maatschappelijke  opvang in zelfbeheer dragen de bewoners zelf meer verantwoordelijkheid en hebben ze meer zeggenschap dan in reguliere opvang. Doel hiervan is dat de bewoners vorderingen maken in hun herstel.

In een onderzoek van de Wmo-werkplaats Amsterdam geven (oud-)bewoners en betrokken professionals aan dat het verblijf in een zelfbeheerde voorziening bijdraagt aan het herstel en empowerment van bewoners. Ander onderzoek levert aanwijzingen dat zelfbeheerde voorzieningen per bed goedkoper zijn en voldoende presteren op uitstroom, maatschappelijke participatie en re-integratie.

Doelgroep

De doelgroep van maatschappelijke opvang staat omschreven in de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo, art. 1, lid 1c) als ‘'personen die, door een of meer problemen, al dan niet gedwongen de thuissituatie hebben verlaten en niet in staat zijn zich op eigen kracht te handhaven in de samenleving”.

Doel

De bewoners van de voorziening maken vorderingen in hun herstel.

Aanpak

Zelfbeheer in de maatschappelijke opvang is een vorm van maatschappelijke opvang waarbij de bewoners zelf verantwoordelijkheid dragen en zeggenschap hebben. In de initiatieffase stellen de (toekomstige) bewoners afspraken en regels vast en beschrijven ze procedures om het reilen en zeilen van de voorziening in goede banen te leiden. Er worden onder meer afspraken gemaakt over de besluitvorming binnen de groep en over de toelatingsprocedure en eventuele toelatingseisen. In de uitvoerende fase gaan mensen (16-30)  daadwerkelijk in de voorziening wonen, voeren zij dagelijkse huishoudelijke taken uit en werken ze aan hun persoonlijke herstelprocessen. Het maken van afspraken is een steeds terugkerend proces, inspelend op veranderingen in de groepssamenstelling, incidenten of veranderingen bij een eventuele overkoepelende instelling. De bewoners geven samen vorm aan een steunend en stimulerend leefklimaat.

Uitvoerende organisaties

Een collectief van mensen uit de doelgroep voert de zelfbeheerde opvangvoorzieningen uit. Gewoonlijk zijn zelfbeheerde voorzieningen echter ingebed in een grotere professionele instelling voor maatschappelijke opvang of beschermd wonen.

Ontwikkelaar

Trimbos instituut
M. Planije
Da Costakade 45
3500 AS Utrecht
mplanije@trimbos.nl
030 295 92 55

Hogeschool van Amsterdam / stichting Eropaf!
M.A. Huber
Wibautstraat 5A
1091 GH Amsterdam
a.huber@hva.nl
06 41 08 40 25

Platform Zelfbeheer
Michiel Lochtenberg
p/a Je eigen Stek
Tolstraat 86
1073 SE Amsterdam
project.jeeigenstek@gmail.com
020 471 56 26

Onderzoek

In Nederland is onderzoek gedaan naar Zelfbeheer in de maatschappelijke opvang vanuit de Wmo-werkplaats Amsterdam (Huber & Bouwes, 2011) en door het Trimbos instituut (Boumans, Muusse, Planije & Tuynman, 2012). Uit het eerste onderzoek blijkt dat geïnterviewde bewoners, oud-bewoners en betrokken professionals vinden dat het verblijf in de zelfbeheerde voorziening bijdraagt aan het herstel en empowerment van bewoners. Verder komt naar voren dat Zelfbeheer in de maatschappelijke opvang duurzaam mogelijk is, maar dat daarvoor wel voldaan moet worden aan voorwaarden ten aanzien van organisatie, context, bewonersgroep en ondersteuners.
Het onderzoek van Boumans (2012) levert aanwijzingen dat zelfbeheerde voorzieningen: diensten leveren van goede kwaliteit, per bed goedkoper zijn dan reguliere opvangvoorzieningen en voldoende presteren op het gebied van uitstroom, maatschappelijke participatie en re-integratie.

Samenvatting werkzame elementen

  • Organisatiestructuur met autonome positie voor de voorziening en zeggenschap door mensen die van de voorziening gebruik maken.
  • Professionele ondersteuners handelen vanuit een grondhouding van presentie.
  • Professionals handelen vanuit basiswaarden: emancipatie van dak- en thuislozen, rechtvaardigheid, gelijkwaardigheid en uitgaan van eigen kracht.
  • Krijgen en geven van onderlinge steun.
  • Een omgeving die rust biedt.
  • Mensen stimuleren om verantwoordelijkheid te nemen, voor eigen leven en  herstelproces, de groep en de voorziening; waar nodig met ondersteuning van lotgenoten en/of ondersteuners.
  • Mensen stimuleren helpers- en leiderschapsrollen in te nemen.
  • Waardering voor bijdrage.
  • (her)Ontdekken van talenten, krachten en eigenwaarde.


Beoordeling

De interventie Maatschappelijke opvang in zelfbeheer is in december 2014 door een onafhankelijk panel beoordeeld als Goed Beschreven. Als sterke punten van de interventie benoemen zij onder andere dat zelfbeheer een bij deze tijd passende invulling van de maatschappelijk opvang is, die kostenbesparend is en meer perspectief kan bieden aan cliënten. De zeggenschap ligt bij de gebruikers en professionals spelen een ondersteunende rol. Beoordelaars vinden het sterk om op deze wijze de capaciteiten van de gebruikers verder te stimuleren en te ontwikkelen.


Praktijkvoorbeeld

Het verhaal van Melvin en Nordin: van zorgvrager naar coproducent (Huber e.a., 2010)

Dakloos zijn geeft het idee in een uitzichtloze situatie te zitten. Slapen met één oog open in erbarmelijke omstandigheden, alleen moeten overleven zonder alle andere dingen die bij een normaal leven horen te kunnen doen of ervaren. Bij een reguliere opvang kan je bij de één maximaal tien dagen per maand slapen, bij de andere is het een loterij of je terecht kunt of niet. Waar je ook slaapt, je wordt altijd vroeg in de ochtend naar buiten geschopt. Je bent overgeleverd aan de hulpverlening waarbij je eigen behoeften en wensen veelal ondergeschikt zijn aan de beperkingen van organisaties en hulpverleners.

Gelukkig is er ook ‘Je Eigen Stek’. Alle bewoners zijn het met elkaar eens dat dit de beste plek is in Amsterdam (of zelfs Nederland), natuurlijk op het hebben van een eigen woning na dan. Het feit dat het een doorstroomhuis is in zelfbeheer is daarbij een belangrijk factor. Het maakt de leefbaarheid meer draagbaar. Je eigen inbreng is zo belangrijk als je zelf wilt dat hij is. In een groot pand waar 16 mensen wonen, is veel te regelen. Van huishouden tot de administratie en zaken die bijvoorbeeld belangrijk zijn voor de bewoners op hun weg naar zelfstandig wonen. De manier van leven met elkaar verandert door de samenstelling van de groep, het is een dynamiek die binnen JES zorgt dat ook het project aan voortdurende verandering onderhevig is.

Je kunt zien dat bewoners en ex-bewoners op elkaar blijven leunen. Door het leven met elkaar is er een soort vertrouwen ontstaan dat ervoor zorgt dat de hulpvraag van individuen in de woongroep door de groep of personen uit de groep wordt opgepakt. Jongere bewoners gaan bijvoorbeeld met oudere bewoners naar de dokter, er wordt geholpen met behangen en met het invullen van formulieren en er wordt gebeld met schuldeisers om regelingen te treffen. Informele hulp wordt door de groep meer geaccepteerd dan formele hulp omdat de meeste bewoners in het verleden teleurgesteld zijn door de officiële hulpverlening.

De aanpak bij JES leert veel meer verantwoordelijkheid dan een opgelegd traject. Men krijgt meer inzicht en leert voor zichzelf op te komen. Ook het begrip voor de professional en diens mogelijke beperkingen wordt groter. Het zijn deze professionals die de belangrijke informatie moeten verschaffen, aan de hand waarvan beslissingen worden genomen die van belang zijn voor het doorstroomhuis.

Participatie door meebeslissen, coproduceren, informeren en adviseren is bij JES het hoogste goed. Het zelfbeheer is dusdanig inspirerend en leerzaam dat er initiatieven ontstaan waarin de opgedane kennis bij JES omgezet wordt naar maatschappelijk ondernemen. Zo hebben bewoners van JES op verzoek van de hoofdofficier van justitie van Amsterdam een klein onderzoek onder daklozen uitgevoerd en als vervolg daarop een pilotgroep gevormd die werkt aan oplossingen voor concrete problemen. Ook gaan bewoners van JES een project uitvoeren voor sociaaljuridische dienstverlening aan daklozen.

Bij JES ben je op jezelf en de groep aangewezen. Er is geen begeleiding die stuurt, slechts professionals die adviseren. Toch is dit soms ook moeilijk. Toch blijft onze instelling: wat kan je doen voor jezelf en de groep? Soms is het wel moeilijk om hulp te vragen en hulp te ontvangen. Soms moet je het dan maar gewoon even overnemen anders bereik je niets en meestal wordt dat wel gewaardeerd. Het is makkelijk om je terug te trekken uit het groepsproces, maar als je aanwezig bent, integreer je meer in de groep en is het ook makkelijker om dingen te doen. Het bouwen van een groep kost veel moeite, maar bouw bruggen, geen muren. Luister, toon aandacht en interesse. Iedereen heeft problemen.

JES is nog aan het zoeken naar een goede manier om andere bewoners actiever te betrekken, maar de motivatie om JES in stand te houden en verder te ontwikkelen blijft aanwezig. Want JES is een goede plek om te zijn en terug de straat op, dat wil niemand!

Bekijk de video

Downloads
Methodebeschrijving_Maatschappelijke_opvang_in_zelfbeheer_2