Wat is ontspoorde mantelzorg?

Hoe signaleer je mogelijke ontsporing en wat doe je dan?
artikel - 24 augustus 2016

Mantelzorg is vrijwillige zorg, meestal verleend door een naaste, vaak uit liefde en genegenheid. Hoe goed de bedoelingen ook zijn, als mantelzorgers de zorg voor hun naaste niet meer aan kunnen, lopen ze het risico om te ontsporen in gedrag dat ze zelf liever niet zouden willen vertonen.

De meeste mantelzorgers (76%) ervaren veel voldoening bij het verlenen van mantelzorg. Verleent een mantelzorger drie uur per week mantelzorg? Dit geeft de mantelzorger vaak een gelukkig gevoel. Is de mantelzorger meer tijd kwijt? Dan heeft het zorgen voor een ander meestal een averechts effect. In 2014 gaven ruim 4 miljoen mensen mantelzorg (33% van de volwassen Nederlanders). Ongeveer een op de zes (16%) mantelzorgers helpt meer dan 8 uur per week, vaak al gedurende een langere tijd (500.000 mensen). 10% van de mantelzorgers ondervindt een hoge belasting (ongeveer 400.000 mensen) (Bron: SCP).

Wanneer ontspoort mantelzorg?

Mevrouw Bosch was altijd actief, plotseling wordt ze ziek en heeft ze veel verschillende medicijnen nodig. Meneer Bosch neemt de zorg op zich, mevrouw Bosch wil niet door vreemden worden verzorgd. Meneer Bosch is al op leeftijd en de belasting valt hem zwaar. Hij vindt alle medicijnen die zijn vrouw nodig heeft verwarrend. Hij geeft haar soms verkeerde of teveel medicijnen waardoor mevrouw Bosch regelmatig versuft is.

Situaties zoals hierboven beschreven komen vaker voor. De zorg wordt met de beste bedoelingen gegeven. Maar ondanks die goede wil ontvangt mevrouw Bosch geen adequate zorg. In dit soort gevallen is er sprake van ontspoorde mantelzorg. Ouderenmishandeling is vaak het gevolg van overbelasting van de mantelzorger. Maar opzettelijke mishandeling komt ook voor.

Signaleren en handelen bij (vermoedens van) ontspoorde mantelzorg

Movisie heeft een stappenplan en een signalenkaart ontwikkeld voor signaleren en handelen bij (vermoedens van) ontspoorde mantelzorg en bijbehorende trainingen. Het stappenplan is gebaseerd op de (Wet verplichte) Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling die sinds juli 2013 van kracht is. De wet bepaalt dat organisaties en professionals in de (jeugd-)gezondheidszorg, onderwijs, kinderopvang, maatschappelijke ondersteuning, jeugdzorg en justitie worden verplicht met een meldcode te werken als zij een signaal krijgen van huiselijk geweld of kindermishandeling.

Onkunde en onwetendheid

Gebrek aan tijd en emotionele en/of lichamelijke belasting kunnen leiden tot stress, uitputting en overbelasting. Bovendien kan er bij de mantelzorger een gevoel van onmacht ontstaan als degene die hij of zij verzorgt bijvoorbeeld ongeneeslijk ziek is of wanneer er als gevolg van ziekte sprake is van karakterverandering bij de zorgvrager. Ook kan het zijn dat de mantelzorger uit onkunde en onwetendheid de grens van goede zorg overschrijdt. Als de mantelzorger niet over de juiste kennis of vaardigheden beschikt, kan hij of zij de zorgvrager onbewust en onbedoeld verkeerd behandelen, zoals de casus van mevrouw en meneer Bosch illustreert. De zorg slaat sluipenderwijs om in verwaarlozing of verkeerde behandeling.

Nooit met opzet

Ontspoorde mantelzorg gebeurt niet met opzet en komt voor in alle leeftijdscategorieën. Een voorbeeld is een jong gezin waarbij de man ernstig hersenletsel oploopt als gevolg van een ongeluk. Het zet het leven van de hele familie op de kop. De zorg voor haar kinderen, haar man en daarbij ook nog de karakterverandering van haar man valt de vrouw zwaar. Ze is kortaf, snauwt haar man af en verwaarloost het huishouden.

Vormen van ontspoorde mantelzorg

Ontspoorde mantelzorg kan zich op zes verschillende manieren uiten:

  1. Psychisch: bijvoorbeeld schelden door overbelasting. Dit is de meest voorkomende vorm.
  2. Lichamelijk: bijvoorbeeld het verkeerd toedienen van medicijnen uit onwetendheid.
  3. Verwaarlozing: zoals niet de juiste voeding geven.
  4. Schending van rechten: de zorgvrager niet meer betrekken bij besluiten over zijn of haar leven.
  5. Financieel: zoals het toe-eigenen van spullen zonder instemming van de betrokkenen.
  6. Seksuele grensoverschrijding: als een mantelzorger onbedoeld over de seksuele grenzen heen gaat, bijvoorbeeld door miscommunicatie.

Situaties van ontspoorde mantelzorg beslaan doorgaans verschillende van de hierboven beschreven vormen.

Wat is het verschil met ouderenmishandeling?

Bij ouderenmishandeling wordt een oudere meestal door een familie- of gezinslid en soms een beroepskracht mishandeld. Er zijn drie verschillen met ontspoorde mantelzorg. Ten eerste gaat ontspoorde mantelzorg over alle leeftijdscategorieën, niet enkel ouderen. Ten tweede gaat het bij ontspoorde mantelzorg om de relatie tussen de mantelzorger en de zorgvrager. Dit is in een deel van de gevallen van ouderenmishandeling ook het geval, maar het kan tevens om een zorgvrager en beroepskracht gaan. Tot slot is een kenmerk van ontspoorde mantelzorg dat opzet ontbreekt terwijl het bij ouderenmishandeling om opzettelijke mishandeling én ontspoorde mantelzorg kan gaan.

Reacties

In de meeste artikelen over Mantelzorg en ook in dit artikel wordt gekeken naar de situatie van degene die de zorg geeft. Dat stoort mij mateloos.
Het lijkt met al die aandacht voor de Mantelzorger de omgekeerde wereld wel, alsof de Mantelzorger tegenwoordig de Zorgvrager is.
In dit artikel wordt de Mantelzorger zelfs de hand boven het hoofd gehouden wanneer de zorg die hij of zij geeft ontspoord is.
"Door overbelasting", "Onbedoeld door miscommunicatie", " Uit onwetendheid".
En de overheid maar posters drukken:" STEUN DE MANTELZORGER".

Wie steunt de Zorgvrager?

Zó is het voor de Zorgvrager:
Vormen van ontspoorde mantelzorg
Ontspoorde mantelzorg kan zich op zes verschillende manieren uiten:

Psychisch: Uitgescholden worden. Dit is de meest voorkomende vorm.
Lichamelijk: bijvoorbeeld verkeerde medicijnen toegediend krijgen.
Verwaarlozing: zoals niet de juiste voeding krijgen.
Schending van rechten: niet betrokken worden bij besluiten over je leven.
Financieel: geld en spullen worden van je gestolen door de mantelzorger.
Seksuele grensoverschrijding: als een mantelzorger over je seksuele grenzen heen gaat.

Machteloosheid: als je geen gebruik kan maken van andere zorg.

Geachte Anna M.,
U vraagt terecht aandacht voor de positie van de zorgvrager die te maken heeft met ontspoorde mantelzorg. Als we het hebben over ontspoorde mantelzorg gaan we uit van onbedoeld grensoverschrijdend gedrag door de mantelzorger. Als er sprake is van opzet hebben we het over mishandeling. Mocht u te maken hebben met ontsporing of geweld of u kent iemand die er mee te maken heeft, dan raad ik u aan te bellen met het steunpunt huiselijk geweld (te vinden op www.vooreenveiligthuis.nl)of het steunpunt mantelzorg (te vinden op www.mezzo.nl) in uw omgeving.
Roos Scherpenzeel, Movisie

Ik vind mantelzorg een te groot begrip. We zouden het moeten uitsplitsen in categorieën. Dat geeft een beter beeld waar er in mantelzorg een schepje bovenop kan en waar niet. Dit om te voorkomen dat er groepen in 'mantelslavernij'. vervallen. Op papier ben ikzelf mantelzorger (waar volgens Den Haag en de gemeenten) nog een schepje bovenop kan. Daarom noem ik mezelf altijd 'deel van het zorgteam' rond mijn chronisch zieke dochter. Omdat ik in die club regelaar en aanstuurder ben voel ik me meer meewerkend zorgmanager dan mantelzorger. Als je je baan daar (deels) voor heb moeten opgeven dan ben je thuis misschien meer professional dan mantelzorger. En dat voelt krachtiger.

Beste mevrouw/mijnheer van Loenen,
Dank voor uw reactie.
Om ontspoorde mantelzorg te voorkomen is het inderdaad van belang om goed te kijken of mantelzorgers niet teveel belast zijn. en dat verschilt per sitiuatie. Dé mantelzorger bestaat niet, zoals uw reactie duidelijk weergeeft.
Mooi zoals u omschrijft hoe u uzelf omschrijft als 'deeel van het zorgteam'. dat maakt de omgeving duidelijk wat u allemaal doet!
Voor beroepskrachten in zorg en welzijn is het belangrijk dat ze weten dat ze met mantelzorgers afstemmen en samenwerken. Het Expertisecentrum Mantelzorg (www.expertisecentrummantelzorg.nl, een samenwerkingsverband tussen Vilans en Movisie) heeft voor professionals een themadossier gemaakt. Wellicht ook interessant voor u.....

Reageer op dit artikel

3 + 8 =
Los deze eenvoudige rekenoefening op en voer het resultaat in. Bijvoorbeeld: voor 1+3, voer 4 in.